بەكارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە جەنگی هاوچەرخدا

2024 Feb 27

 

بەكارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە جەنگی هاوچەرخدا: شیكارییەكی یاسایی و مۆراڵی

نووسینی: سارا کرێپس، جۆن کاگ

وەرگێڕانی: مەڵبەندی دیراساتی گشتی

 

زیادبوون لە بەكارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە جەنگی هاوچەرخدا چەندین گفتوگۆ و دیبەیتی لە نێو سیاسی، كاربەدەستانی حكومی و توێژەران دروستكردووە. وتەبێژانی حکومەتی ئەمریکا زۆرجار تیشک دەخەنە سەر وردبینی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان و دەڵێن ئەم خاسیەتە ڕێگە بە کردەوەی سەربازی دەدات، کە پابەند بێت بە بنەماکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی جیاکاری و ڕێژەیی.

ئەم توێژینەوەیە، لەسەر هەمان ئەو بنەمایانە ڕەخنە لە چەكە تەكنەلۆژییە پێشكەوتووەكانی حكومەتی ئەمریكا دەگرێت، كە حكومەتی ئەمریكا بەرگریی لێ دەكردن: گەیشتن بە ستانداردە نێودەوڵەتی جیاوازی و ڕێژەیی. ئەم توێژینەوەیە دەرفەتی گفتوگۆ دەڕەخسێنێت بۆ كاریگەرییە یاساییەكانی بیردۆزی جەنگ. پاشان هەڵسەنگاندن بۆ ئەو گوتارە سیاسی و سەربازییانە دەكات، كە دەربارەی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەكان هەیە و چوارچێوەیەكی فەلسەفی دەخاتە ڕوو، كە ئەگەری هەیە ئەو ناڕوونییانەی دەربارەی مۆڕاڵەكانی جەنگی نوێ هەیە كەم بكاتەوە.

كۆتایی ئەم توێژینەوەیە بریتی دەبێت لە چەند گفتوگۆیەك لەسەر ئەو ڕێگە جیاوازانەی، كە بەرگریكارانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان دەیگرنە بەر بۆ گەورەكردن و پێداهەڵدانی تواناكانی تەكنەلۆژیا، بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارە سیاسی و یاساییە سەختەكان كە بنەماكانی جیاوازی و ڕێژەیی پێشنیاری دەكەن.

لە ساڵی ٢٠٠٩دا، لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوور كۆمەڵێك یاسای بڵاو كردەوە، لەسەر چۆنیەتیی تێگەیشتن لە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، كە ناسراوە بە یاسای جەنگ یاخود یاسای شەڕی چەكداری.

ڕاپۆرتەكە هاندان بوو بۆ بڵاوكردنەوەی هۆشداری كە لە چەند دەیەیەكی ڕابردوودا، جەنگ نزیكتر بووەتەوە لە چەقی دانیشتوان. ئەم دیاردەیە هێڵی سنووری نێوان جەنگاوەر و خەڵكانی سڤیلی كاڵ كردووەتەوە و جیاكردنەوەی ئامانجی یاسایی و نایاسایی قورس كردووە. دڵنیابوونەوە لە شەرعیەتی ئامانجەكان، بە شێوەیەكی هەڵە بەستراوە بە تایبەتمەندێتیی ئەو چەكانەی، كە لەشكرە سەربازییە مۆدێرنەكان بەكاری دەهێنن.

بەكار‌‌هێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و وردیی چەكەكان لە لایەن ئەمریكا و وڵاتانی دیكە بە شێوەیەكی بەرچاو لە ساڵانی پێشوودا زیادی كردووە.

ژمارەیەك لە چاودێران بە شێوەیەكی هەڵە ئەم تەكنەلۆژیایانەی كە ئاڵۆزییان لەهەڵكشاندایە، لەگەڵ حوكمی تاكەكەسی كە بە هەمان شێوە لە ئاڵۆزبووندایە تێكەڵ دەكەن. بۆ نموونە دیدگەی هاوبەشی سەربازیی ٢٠١٠ تێبینیی ئەوەی كردووە، كە “لە هەموو ئۆپەراسیۆنەكاندا تەكنەلۆژییا پێشكەوتووەكان ڕێگەیان پێ دەدات (جەنگاوەرەكان) بڕیاری باشتر بدەن.

ئەوە ڕاستییە، كە ئەم تەكنەلۆژیایانە زانیاریی زیاتر بۆ سوپا سەربازییەكان دابین دەكەن، كە شەڕكەرەكان لە كەسانی سڤیل و مەدەنی جیا دەكاتەوە. هەروەها ڕێگە بە سەربازەكان دەدات كە زۆر بەوردی ئامانجەكانیان بپێكن و كەسەكانی دیكە لە ئامانج لا ببرێن. بەڵام چەكەكان ناتوانن گەرەنتیی ئەوە بكەن كە ئەو ئامانجەی بە نیشانەی دەگرێت ئامانجە ڕاستەكە بێت. سروشتی ئەو ئامانجە زیاتر یاسایی و مۆراڵیین وەك لەوەی تەكنەلۆژی بن. لەگەڵ ئەوەشدا، كاتێك شەڕكردن دژی تیرۆر یەكێك دەبێت لە ئامانجەكان، لەو كاتەدا سنوورە ڕێژەییەكان دەبن بە بێسنوور. تەكنەلۆژیا، لەو كاتانەش كە زۆر پێشكەوتوو و وردە، ناتوانێت ڕێژەیی لێدانەكان دیاری بكات لە كاتێكدا هەموو بابەتەكانی دەوروبەر بە بابەتی سەربازی هەژمار بكرێن. بەكورتی، تەكنەلۆژیا ناتوانێت دابینكاری بكات بۆ ڕێگایەكی ئاسان بۆ پابەندبوون بە بنەما یاساییە نێودەوڵەتییەکانی لەناوبردن و ڕێژەیی. لە  بەرامبەردا، تەكنەلۆژیا ڕەنگە هۆكارێك بێت بۆ ناڕوونكردنی ئامانجەكان و بەئەنجامگەیاندنیان زەحمەتتر بكات.

لەم توێژینەوەیەدا، باس لە ژمارەیەك دۆسیە دەكەین کە لێکدانەوە بۆ بنەماكانی جەنگ دەکات كە لاوازکراون بە هەڵەی لۆژیکی و گریمانە مۆراڵییەكان کە جێگەی پرسیارن. لە سەرەتادا تێبینی زیادبوونی بەكارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان دەكەین لە لایەن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و وڵاتانی دیكەوە، هەروەها تێبینی ئەو بەپەرۆشییە دەكەین كە تەكنەلۆژیاكە دروستی كردووە. هەروەها تیشك دەخەینە سەر بابەتە یاسایی و مۆراڵییەكان، كە پاساو بۆ بەئامانجکردنی سەربازی دەهێنێتەوە، هەروەها، تیشكخستنەسەر هۆی زیادبوونی ئاڵنگارییەکان بۆ پابەندبوون بە پرنسیپەکانی جیاکردنەوە و ڕێژەییبوون لە بنەماكانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی.

بەتایبەتی ئێمە مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکەین، کە جیاوازیکردن لەنێوان بەها و ڕاستیدا پێویستییە بۆ بڕیاردانی ژیرانە لەسەر پرسە مۆراڵییەكان. وەك پێشەکییەك، ئێمە باس لە دوو وتار دەكەین:

 

١. فڕۆکەی بێفڕۆکەوان زیانی لاوەکیی ڕووداوەكان بۆ كەسانی مەدەنی زۆر كەم دەكاتەوە یاخود بەتەواوەتی نایهێڵێت.

٢. فڕۆکەی بێفڕۆکەوان برینداربوون یاخود مردنی تاكەكانی، كە ئامانج نین زۆرسنووردار دەكات. لە سەرەتادا، ئەم وتارانە لەوە دەچێت هاوواتا بن، بەڵام بەو جۆرە نین.

وتاری یەكەم کە بەها و حوکمدانە. ئەم وتارە پێشنیاری ئەوە دەکات، كە وردی و تەكنەلۆژیای بێفڕۆکەوان ڕێگامان پێ دەدات بۆ ئەوەی بە وردییەكی زۆر تەنیا شەڕكەرەكان بە ئامانج بگرین.

وتاری دووەم ڕاگەیاندنێكی ڕاستەقینەییە. ئەم وتارە دەڵێت كە تەكنەلۆژیا وردەكان دەتوانن هەندێك لە تاكەكان بەئامانج بگرن و ژمارەیەكی دیكە بپارێزن. وتاری دووەم زۆر جار تێكەڵ دەكرێت لەگەڵ وتاری یەكەم و سەرلێتێکدانێك دروست دەکات، ئەم تێكەڵكردنە كێشە دروست دەكات بۆ جیاكردنەوەی مانای ڕاستەقینەیی و بەهایی.

لە كۆتا بەشی ئەم توێژینەوەیەدا، باس لەوە دەكەین كە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان چۆن

سەربازە ئەمریكییەكانی لە مەیدانی جەنگدا پاراستووە – بەدوو شێوە؛ پاراستنی دانیشتووانی مەدەنیی ئەمریكی لە كاریگەرییەكانی جەنگێكی بەردەوام، ڕێگە دەدات بەو کەسانەی ستراتیج دادەڕێژن مەترسییە لۆجیكی و مۆراڵییەكان تێبپەڕێنن، كە پەیوەستن بە تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو. لەوانەیە تۆ بتوانیت ئارگیومێنتی ئەوە بکەیت، کە ئەم دەرئەنجامانە سوودی پراکتیکیی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانن و چەكە ورد نیشانەكان بە شێوەیەكی گشتی، بەڵام ئەم سوودانە نابێت تێكەڵ بكرێن لەگەڵ سوودە یاسایی و مۆراڵییەكان.

 

 

پێشینەی یاسایی

 

لە ساڵی ٢٠٠١ەوە، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بەكار دەهێنێن بۆ بە ئامانجکردنی تیرۆرستە گومانلێكراوەكان. وەك لە خشتەی یەكەمدا دەر دەکەوێت، ژمارەی هێرشەكان و مەودای كوشتن بە شێوەیەكی جێگیر لەزیادبووندایە لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، بۆ نموونە، ژمارەی هێرشەكان و كوژراوەكان لە سەرجەم هەموو ساڵەكانی پێشووی زیاتر بووە. فڕۆکەی بێفڕۆکەوان داواكاریی ئاشكرا بووە بۆ ئەو وڵاتانەی لەجەنگدان.

یەكەم، لەبەر ئەوەی فڕۆکەوانیان نییە و مرۆڤ هەڵناگرن و زیان بە فڕۆکەوانەكە ناگات، فڕۆکە بێفڕۆکەوانەكان دەتوانن بچنە زۆر ژینگەی جیاوازتر لەو ژینگانەی فڕۆکە ئاساییەكان دەچن. وەك داتای هێرشەكانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەكانی ئەمریكا لە پاكستان پشانی دەدات، فڕۆکە بێفڕۆکەوانەكان لە چەندین ناوچەی خێڵەكان، كە

بارمتەی تێدابووە ئامانجەكانیان پێكاوە لە پاكستان: باكوور و باشووری وەزیرستان.

دووەم، فڕۆکە بێفڕۆکەوانەكان، لەبەر ئەوەی سنووری حەوسەڵەكردنی مرۆڤی نییە، دەتوانن بۆ ماوەیەكی زۆر زیاتر لەسەر ئامانجەكە بمێننەوە وەك لە فڕۆکەی ئاساییدا فڕۆکەوانەكان دەتوانن بیكەن. بۆ نموونە، فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ڕیپەر دەتوانێت بۆ ماوەی ٢٥ كاتژمێری بەردەوام بفڕێت، ئەمەش ٣ بۆ ٤ جار زیاترە لەو ماوەیەیی فڕۆکەی لێكۆڵەرەوە ‘ییو’٢ ئەنجامی داوە. سێیەم، فڕۆکە بێفڕۆکەوانەكان بە شێوەیەك دیزاین كراون، کە بەئاسانی بگۆڕدرێت و جێگرەوەی هەبێت. تێچووەكەیان ٥-١٠٪ی فڕۆکەی فڕۆکەواندارە، وەك فڕۆکەی ئێف-١٦.

 

خشتەی ١

سەرجەمی هێرشەكانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و ژمارەی قوربانییەكانی لە پاكستان، ٢٠٠٤-٢٠١٠

 

 

                                             

مەودای كوژراوەكان       ژمارەی هێرشەكان                   ساڵ

2004–2007 9 89–112
2008 33 274–314
2009 53 369–724
2010 118 607–993
2011 70(11/15/2011) 328–470

 

 

 

 

 

 

سەرچاوە: بنچینەی ئەمریكای نوێ

“من لەو كەسانەم كە دەمەوێت بڕوا بكەم” بەڕێوبەری دەزگای هەواڵگریی پێشوو و وەزیری بەرگریی ئێستا لیۆن بانیتا لە بارەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە ڕایگەیاند كە “ئەمە تاكە یارییە كە لە ئێستادا بەكار دێت بۆ لەكارخستنی ئەلقاعیدە” هۆكارەكەشی ئەوەیە كە چەكێكی زۆر وردە و زیانە لاوەكییەكانی زۆر كەمە.

لە هەمان كاتدا، هێرشەكانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەكان بووەتە جێگەی ڕەخنەگرتن لەسەر هەردوو ئاستی مۆراڵی و یاسایی. لە وەڵامدا، هارۆڵد كۆو ‌‌‌‌‌(ڕاوێژكاری یاسایی بۆ بەشی دەوڵەت لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا و سەرۆكی كۆلێژی یاسای پێشوو لە زانكۆی یەیڵ) بە شێوەیەكی بەهێز جەختی لەسەر بەرگریکردن لە بەكارهێنانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەكان دەکات لە جەنگدا. لە تێبینییەکانی ساڵی ٢٠١٠ کە ئاڕاستەی كۆمەڵگەی یاسای نێودەوڵەتی ئەمریكیی كردبوو، كۆو ڕایگەیاند كە ” ئەوە ڕوانگەی لەبەرچاوی ئەم ئیدارەیەیە – و ئەزموونی من بووە لەو كاتەی ڕاوێژكاری یاسایی بووم -کە مەشقەكانی بەئامانجگرتنی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لەمیانەشیاندا ئۆپەراسیۆنە كوژەرەكان یەكیان گرتووەتەوە لەگەڵ بەكارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، هەموو ئەمانەش دەچنە ژێر چەتری یاسای جێبەجێكراو، لەنێویشیاندا یاساكانی جەنگ.

هەروەها ئاماژەی بە دوو بەشی یاسای جەنگی پەیوەندیدار كردووە – جیاكاری و ڕێژەیی- هەروەها ئاماژەی بەوە كردووە” بە پێی ئەزموونی من، بنەماكانی جیاكاری و ڕێژەیی، كە ویلایەتە یەكگرتووەكان پەیڕەوی دەكەن تەنیا لە كۆبوونەوەكاندا پەیڕەو ناكرێن”.

شیكردنەوەی دواتر، جەخت دەخاتە سەر بنەماكانی جیاكاری و ڕێژەیی، كە چەقی ستراتیجی و پرنسیپەکانی بەڕێوبەرایەتین سەبارەت بە بەرگریکردن. بنەچەی هەردوو بنەماكە دەكەوێتەوە سەر كولتووری جەنگ، كە ڕێنمایی فەلسەفەیی و مۆراڵی پێشكەش دەكەن بۆ ئەو ئامانج و ڕەفتارانەی جەنگ دروستی دەكات.

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم، دەوڵەتەكان بیرۆكەی جەنگ، ڕێككەوتنەكان و پرۆتۆكۆڵەكانیان ڕێك دەخست، ئەمانە بنچینەكانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییان دامەزراند. یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی بە دوای”باڵانس لەنێوان مەترسییە مرۆییەكان و داواكارییە سەربازییەكانی دەوڵەتاندا دەگەڕێت”. لەنێو چەندین شتی دیكەدا، یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی چاوەڕوانی ئەوە دەكات، كە دەوڵەتەكان جیاوازی بكەن لەنێوان كەسانی مەدەنی و شەڕكەرەكان، هەروەها دڵنیایی ئەوە بدەن، كە زیانی بێمەبەست و ڕێكکەوتی بۆ كەسانی مەدەنی پەیوەست بێت بە بەرژەوەندیی سەربازییەوە.

 

 

 

جیاكاری

بنەمای جیاكاری ڕێگری دەكات لە هێرشی ڕاستەوخۆ دژی كەسانی مەدەنی.

بە پێی نووسراوی ژمارە ٤٨ی پرۆتۆكۆڵی ڕێككەوتنی جنێڤ”بۆ دڵنیابوونەوە و ڕێزگرتن لە پاراستنی هاووڵاتانی مەدەنی و بابەتە سڤیلەكان، پارتەكانی جەنگ پێویستە جیاكاری لەنێوان هاووڵاتانی مەدەنی و جەنگاوەرەكان بكەن هەروەها جیاكاری لەنێوان بابەتی مەدەنی و بابەتی سەربازی بكەن، هەروەها ئۆپەراسیۆنەكانیان تەنیا دژی بابەتە سەربازییەكان  بکەن”. جەنگاوەرەكان فەرمانیان پێ دەكرێت بە وەستان لە هێرشكردنی ڕاستەوخۆ یان هەڕەمەكی بۆ سەر ئامانجە ناڕاستەوخۆیە سەربازییەكان. نووسراوی ٥٧ی ڕێككەوتنی جنێڤ داواكاریی زیاتر ئاڕاستەی دەوڵەتەكان دەكات و دەڵێت ئەوەی لە توانادایە بکرێت بۆ دڵنیابوونەوە لە ئامانجە سەربازییەكان.

لەگەڵ ئەمانەشدا، پێویستە “ڕێوشوێنی خۆپارێزیی تەواوەتی بگیرێتە بەر بۆ مانا و مێتۆدی هێرشكردنەكان بۆ خۆپاراستن لە هەر ڕووداوێك و كەمكردنەوەی تەواوەتی، لە لەدەستدانی ژیانی كەسانی مەدەنی و بریندابوونیان و زیانگەیاندن بە كەلوپەلە مەدەنییەكان.”

بۆ كاركردن بە هەماهەنگی لەگەڵ ئەم بنەمایە، هێرشكەرەكان پێویستە جیاكاری بكەن لەنێوان ئەوانەی بە ڕاستەوخۆ تێوە گلاون لە جەنگەكاندا’و ئەوانەش’ كە بەشێكی چالاكیی جەنگەكان نین’، لەدوای ئەمانەش پێویستە ڕێكارە خۆپارێزییەكان بگیرێتە بەر بۆ بەرگرتن بە زیانگەیاندن بەوانەی ‘كە بەشێكی چالاكیی جەنگەكان نین’.

ئەمە هۆكارە بۆ سەرهەڵدانی سێ كێشە لە تێگەیشتندا. یەكەم، چۆن کەسێك لە كاتی جەنگدا جیاوازی لەنێوان تاكەكاندا بکات – بە پێچەوانەی بابەتە سەربازییەكان – بەتایبەتییش لەنێوان شەڕكەر و كەسانی مەدەنیدا؟ ماددەی ٤ی سێیەم ڕێکكەوتننامەی جنێڤ كار دەكات لەسەر بابەتی كەسانی پارێزراو و مافەكانی بەندكراوانی جەنگ، هەروەها زەمینەسازی دەکات بۆ بنەماكانی ماددەی ٥٠ی پرۆتۆكۆڵ، كە پێناسەی كەسانی مەدەنی و پەیوەندییەكانیان بە ماددەی ژمارە ٤ی سێیەم ڕێكەوتننامەی جنێڤ ڕوون دەكاتەوە.

 

خاڵەكان تیشك دەخەنە سەر ئەو ئاڵنگارییانەی جەخت لە كەسانی مەدەنی و جەنگاوەرەكان دەكات كاتێك بڕیار لەسەر بەئامانجگرتن دەدرێت، بەتایبەتی لە كردە ناڕێكەكاندا.

بە پێی ماددەی ژمارە ٤، تاك دەكرێت وەك جەنگاوەر هەژمار بكرێت و یاساكانی بەندكراوی جەنگی بەسەردا بسەپێت ئەگەر ئەم خاڵانە بوونی هەبێت:

1- فەرمانی پێ بكرێت لە لایەن سەرۆكێكەوە، كە بەرپرسە لێی و گوێرایەڵی بێت.

2-  نیشانەیەكی ناسەرەوەی پێ بێت، كە لە مەودایەكی دوورەوە بناسرێتەوە.

3- كەسێك كە بە شێوەیەكی ئاشكرا چەكی پێ بێت.

4- ئەو كەسانەی كە ئۆپەراسیۆنەكانیان بە پێی یاسا و داواكارییەكانی جەنگ بەڕێوە دەبەن.

لە جەنگی دووەمی جیهانیدا، یاساكان و جێبەجێكردنی ئەم خاڵانە ڕاستەوخۆ بوون. جەنگاوەرەكان جلوبەرگی فەرمییان لەبەردا بوو، كەسانی مەدەنی بە شێوەیەكی گشتی لە ناوچە نیشتەجێبوونەكاندا بوون، جەنگاوەرەكانیش لەو خاكانەدا شەڕیان دەكرد، كە بەشێك بوون لە یاسای نێودەوڵەتی. لە حاڵەتێكی ئاساییدا، ئەستەمترە كە تاك جیا بكرێتەوە كە شەڕكەرە یاخود لە حاڵەتی مەدەنیدایە. كارەكتەری تێوەگلاو لە جەنگ لە زۆرینەی كاتەكاندا جلوبەرگی مەدەنی لەبەر دەكەن وەك لە جلوبەرگێك كە لە مەودایەكی دوورەوە بناسرێتەوە.” شەڕكەرەكان، پابەند نابن بەو ئۆپەراسیۆنانەی، كە یاسای نێودەوڵەتی سەپاندوویەتی، بەتایبەتی ئەگەر جەنگەكەیان بۆ ئەو دەوڵەتانە نەبێت، كە ئەندامن لە ڕێككەوتنە یاساییە نێودەوڵەتییەكان.

دووەم، ئاڵنگارییە پەیوەستەكان ئەو حكومدانە لەخۆ دەگرێت، كە ئایا تاكەكان ڕاستەخۆ بەشدارن و لەبەر ئەم ئەوەش ئامانجی شەرعین یاخود یاسایین، یان بەشداربووە ناڕاستەوخۆكانن و دەبنە بابەتی پاراستنی كەسانی مەدەنی. لە كاتێكدا مەیدانەكانی جەنگ زیاتر كەسانی مەدەنی لەخۆ دەگرێت، هاووڵاتانی سڤیل” تێكەڵبوونی زیاتر” ئەزموون دەكەن لەگەڵ شەڕكەرەكاندا، ئەمەش هۆكارە بۆ زیاتر تێكەڵبوون و ناڕوونی لە جیاكردنەوەی نێوان شەڕكەرەكان و كەسانی مەدەنی. ئەم تێكەڵبوونە ئاسانكاری دەكات بۆ تێوەگلانی كەسانی مەدەنی لە كاری جەنگیدا، هەروەها لێكچوونێكی كردەیی دروست دەكات لەنێوان جەنگاوەرەكان و ئەو كەسانەی بەشێكن لە جەنگەكان.

بۆ نموونە، هەردووك كەسانی مەدەنی و شەڕكەرەكان دەتوانن زانیاری كۆ بكەنەوە. بەڵام، جەنگاوەرەكان بەردەوام ئامانجی یاسایین، بەڵام بەئامانجگرتنی كەسانی مەدەنی تەنیا بۆ “ماوەیەكی كاتی”یە، كە تێیدا بەشدارن لە جەنگەكاندا. ئەمەش واتای ئەوە دەگەێنێت كە هەندێك لە هاووڵاتیە مەدەنییەكان ئامانجی یاسایین بە شێوەیەكی كاتی.

هەوڵدان بۆ زیاتر تێگەیشتن لە سەرەتای یاسایی نێوان بەشداریكردنی ڕاستەخۆ و ناڕاستەوخۆ لە كردە توندوتیژەییەكاندا، ڕێكخراوی نێودەوڵەتی خاچی سوور زنجیرەیەك دانیشتنی یاسایی كەسانی شارەزای کرد. كارەكانیان بە بەڵگەنامەیەك پێشكەش كرد لەژێر ناوی ڕێنوێنی شیكەرەوەیی بۆ تێگەیشتن لە بەشداریكردنی ڕاستەوخۆ، لە كردە توندوتیژییەكاندا بە پێی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، كە پێشنیاری ئەوە دەكات” دەبێت لەوە تێبگەین كە هۆكاری ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی زیانگەیاندن و دەبێت بە یەك هەنگاو پرسیار لە هۆكارەكە بكرێت.

دۆخی یاسایی بۆ كۆمەڵێك چالاكی، وەك هەڵدانی مووشەك و بەكارهێنانی ڕیمۆت كۆنترۆڵ بۆ كارپێكردنی ئۆتۆمبێل، ئاشكرایە بۆ ڕای گشتی. لەگەڵ ئەوەشدا، لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوور لە كۆتایدا دان بەوەدا دەنێت، كە” دەكرێت جیاوازی لەنێوان بەشداری”ی ڕاستەوخۆ” و ناڕاستەوخۆ هەبێت بەڵام بنیادنانی كارێكی زەحمەتە”.

دادگای باڵای ئیسرائیل گەشتووەتە دەرئەنجام لە بارەی كوشتنی بەئامانجگیراو، كە ئەم دەرئەنجامەش هاوشێوەیە و ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، كە “بیرۆكەی بەشداریكردنی ڕاستەوخۆ لە كردە توندوتیژییەكاندا بیرۆكەیەكی ئاڵۆز و هەستیارە، تا ئێستا بە شێوەیەكی تەواوەتی شیكاریی بۆ نەكراوە.

بە پێی دادگای باڵا، نابێت كارەكتەری”ڕاستەوخۆ” تەنیا بۆ ئەو مەودایە بچووك بكرێتەوە، كە كەسەكە كردەكە دەکات، بەڵكوو دەبێت هەموو ئەو كەسانەش كە زانیاریی هەواڵگری كۆ دەكەنەوە و ئەو كەسانەش كە جەنگاوەرەكان دەگوازنەوە بۆ ناوچەكە، بۆ ئەنجامدانی كردەی توندوتیژی و بەكارهێنانی چەك.

“ئە جۆرە هەوڵانە كە لە لایەن دەوڵەتەوە دەدرێت هەوڵی بوێرانەیە بەڵام هێشتا كەموكورتیی تێدایە. ئەگەر بەشداریكردنەكەش ڕاستەوخۆ بێت پێویستە پێناسێكی ڕاستەوخۆی ئاشكرا هەبێت بۆی، بەو جۆرەش نییە، چۆن تاك مامەڵە لەگەڵ پرسی بەشداربوونی ساتی و پچڕپچڕ دەكات؟ ئایا کردنی یەك كردەوە لە بەشداریی ڕاستەوخۆ هۆكارە بۆ ئەوەی تاك ئەمانجێكی ڕاستەقینە بێت؟ ئەم جۆرە پرسیارانە وەڵامی سادە و ڕوونیان نییە.

 

ئاڵنگاریی سێیەم لەژێر ناونیشانی” ئامانجە سەربازییەكانە”.

مادەی ٥٢ی پرۆتۆكۆڵ ئامانجە سەربازییەكان پێناسە دەكات”ئەو ئامانجانە دەگرێتەوە، كە بە حوكمی سروشت یاخود پێگە یان مەبەستی بەكارهێنانی، بەشداری دەكات لە كردەی سەربازیدا و ئەو ئامێرانە بەتەواوەتی یان بەشێكی لەناو دەچێت بە ئامێری سەربازی لەقەڵەم دەدرێت. وەك چۆن دینشتاین لە مادەی ٥٢دا تێبینیی كردووە” تاقیكردنەوە هیچ ئەنجامێكمان پێ نادات بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەو ئەمانجانەی، كە تەنیا سوودی سەربازییان هەیە” ناڕوونی لە زماندا وەك سەرچاوەیەك و بنچینەیەكە. وەك دینشتاین ئاماژەی پێ دەكات، مادەی ٥٢ “هیچ تاقیكردنەوەیەكی ترشی پراكتیكی بۆ پشتڕاستكردنەوەی لەو جۆرە بەرهەم ناهێنێت بە ئامانجكردنی تەنیا ئەو ئامانجانەی، كە سوودی سەربازیی بەرهەم دەهێنن.” ناڕوونی زمان لە یەك مانادا یەكێكە لە سەرچاوەكان. دەوڵەتان زیاتر ئەو بڕگانە پەسەند دەكەن، كە پشتڕاستكردنەوەی پابەندبوونیان ئەستەمە. دەوڵەتان بە ئەگەری زیاترەوە ئەو بڕگانە پەسەند دەكەن، كە دەتوانن پێیەوە پابەند بن هەرچەندە سەلماندنیشیان قورس بێت.

لەگەڵ ئەمانەشدا، ناڕوونی زمان دەرفەت دەڕەخسێنێت و توانای نەرمی دەدات بە پێشبینی كردنی سیناریۆكانی داهاتوو” لە ڕێگای پابەندبوون بە زمانی یاسایی دیاریكراو. لەگەڵ ئەمانەشدا، زمانی یاسایی ناڕوونیش مانای ئەوەیە، كە نوێنەرەكانی دەتوانن بە ئاسانییەكی زیاترەوە مشتومڕ لەسەر ئەوە بكەن، كە پابەندن بەو جۆرە یاسا باڵایانەوە. هەروەها ئەنتۆنیۆ كاسیزی دەڵێت، زمان دەكرێت ئەوەندە فراوان بكرێت، كە هەرشتێكت بوێت پێی دابپۆشیت. هەر ئامانجێكی كاتی جەنگ دەكرێت بخرێتە چوارچێوەی ئەم پێناسەیەوە، لەبەر ئەوەی هەموو دەزگاكان لەو كاتانەدا دەكرێت بۆ جەنگ بەكار بهێنرێن.

سەرەڕای ناڕوونی لە مانای هەریەك لە پێگەی شەڕكەر و ئامانجی سەربازی، هەندێك لە هێرشەكان بە شێوەیەكی ئاشكرا ستراتیجی بۆمبارانكردنی جیاكاری پێشێل دەكات، وەك ئەوەی لە جەنگی جیهانی دووەمدا کرا، سەرەڕای یاسای مرۆیی هاوچەرخ، هەموو شارەكانیان بە بۆمب وێران كرد، نایاسایی ئەمە لەوەدا بوو، كە ئەوانەی بۆمبباران دەكران هیچ ڕێوشوێنێكی لەپێشینەییان نەگرتبووە بەر بۆ بەرگرتن بە زیانگەیاندن بە كەسانی مەدەنی بەڵكوو بەمەبەست كەسانی مەدەنییان بۆمبباران كرد بۆ ئەوەی فشار بخەنە سەر حكومەتەكانیان بۆ خۆبەدەستەوەدان.

لەوەش زیاتر،”هەندێك لە جەنەڕاڵی هاوپەیمانان لە داگیركارییەكانی ئەڵمانیای خۆرئاوا ڕۆڵی زیاتریان بینی لە سەرسامكردنی یەكێتیی سۆڤیەتدا” بە هۆكاری ئەوەی لەم خاڵەی جەنگدا، درز و شكان كەوتبووە نێوان یەكێتیی سۆڤیەت و هاوپەیمانە ئینگلیز و ئەمریكییەكان.

بنەمای جیاكاری، لەگەڵ ئەوەی بوو بە نۆرمێكی جەنگیی بنچینەیی لە جەنگی دووەمی جیهانیدا. هەمان ئەو دەوڵەتانەی، كە بۆمببارانی سەرجەم شارەكانیان دەكرد، بە وریاییەكی زیاترەوە مامەڵەیان دەكرد و ئێستاش ڕێوشوێنی پێویست دەگرنە بەر بۆ پاراستنی گیانی هاووڵاتە سڤیلەكان و كەمكردنەوەی قوربانییەكان. جەنگی كەنداوی فارسی ساڵی ١٩٩١ بە نموونە وەر دەگرین، كە تێیدا وڵاتانی هاوپەیمانان لەژێر فەرماندا بوون بۆ خۆبەدوورگرتن لە بەقوربانیدانی ژمارەیەكی زۆری هاووڵاتانی سڤیل. پارێزەری سەربازی مایكڵ لویس تێبینیی ئەو وریاییە زۆرەی كردووە، كە هاوپەیمانان گرتوویانەتە بەر بۆ ناسینەوە و خۆلادان لە نەخۆشخانە، ناوچە مێژووییەكان و دامەزراوە ئاینییەكان. ئەم هەوڵانە نیشانە و بەڵگەیە بۆ ئەوەی دەیانەوێت لەگەڵ بنەماكانی جیاكاری یەك بگرنەوە و پەیڕەوی بكەن.

 

هاوڕێژەیی

بە شێوەیەكی نزیك لە بنەمای جیاكاری لەنێوان بابەتە مەدەنی و سەربازییەكان بنەمای هاوڕێژەییە. بە پێی ئەم پرەنسیپ و بنەمایە، بەدەست هاتووە سەربازییە چاوەڕوانكراوەكان دەبێت زیاتر بێت لە ئەو زیانە چاوەڕوانكراوانەی بە كەسانی مەدەنی و موڵكەكانیان دەگات. ماددەی ٥١ لە پڕۆتۆكۆڵی زیادكراو دەڵێت كە” هێرشێك كە چاوەڕوانكراو بێت لەوەی ژیانی كەسانی مەدەنی تیا لەدەست بدرێت، برینداربوونی كەسانی مەدەنی لێ بكەوێتەوە، زیان بگەێنێت بە دامەزراوە و هەر ئامێرێكی مەدەنی، چاوەڕێ دەكرێت پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆ و پتەوی هەبێت بە دەستكەوتی سەربازییەوە”.

لە كاتی لێكدانەوەی ئەو تاوانانەی لە جەنگی ٢٠٠٣ لە عێراق کرا – بەتایبەتی لە شەڕەكانی ماوەی نێوان مارس و مایس-جێبەجێكاری دادگای تاوانی نێودەوڵەتی، لویس مۆرینیۆ ئۆكامپۆ، پێشنیاری ڕای خۆی كرد لەسەر ئەم بنەما یاساییە. لە نامەیەكدا، تێبینیی ئەوەی كردووە، كە مردنی هاووڵاتانی مەدەنی لە میانەی پێكدادانی چەكداریدا، هەرچەندە جێگەی داخ و پاشیمانی بێت، بە تاوانی جەنگ هەژمار ناكرێت. یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، یاسای نێودەوڵەتی كە بەسەر پێكدادانی چەكداریدا دەسەپێت، یاسای ڕۆما بۆ تاوانە نێودەوڵەتییەكان ڕێگە بە کردنی ئەو هێرشانە دەدات دژی بابەتە دەربازییەكان تەنانەت ئەگەر هۆكار بێت بۆ برینداركردن و كوشتنی كەسانی مەدەنییش.

بە شێوەیەكی دیكە، كوشتنی نامەبەستی كەسانی مەدەنی قەدەغە كراو نییە لە یاسای نێودەوڵەتیدا. بەڵام زیانگەیاندن بە كەسانی مەدەنی، كە هیچ دەستكەوتێكی تێدا نییە بۆ كایەی سەربازی، ئەوە كارێكی ناڕەوایە و لە یاسای نێودەوڵەتیدا قەدەغە كراوە. نووسراوی ٨-٢-بی-IV لە یاسای ڕۆمای ساڵی ١٩٩٨ ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە بنەمای هاوڕێژەیی لە پرۆتۆكۆڵی زیادكراوی ساڵی ١٩٧٧ پێویستی بە كۆمەڵێك هەژماركردن هەیە لەوانەش:

١- زیان یاخود برینداربوونی كەسانی سڤیلی چاوەڕوانكراو.

٢- لەپێشینەی سەربازیی چاوەڕوانكراو.

٣-  ئایا بە شێوەیەكی ڕوون ناپێویست بوو لە پەیوەندییەكەدا.

لە كاتێكدا ئەم هەژماركردنە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆیە، دیاریكردنەكەی زۆر بابەتییە. جێبەجێكارێكی سەربازی دەتوانێت لەپێشینە سەربازییەكان دیاری بكات” بە پشتبەستن بەو ئەزموونەی هەیەتی و لێكدانەوە بۆ ئامانجەكە لە بنچینەی هەموو كامپینەكە و ئەو زانیارییانەی لەو كاتەدا مانادارن و بەردەستن”.

تەنیا لە كاتێكدا نەبێت، كە مردنی كەسانی مەدەنی بە هۆی بە ئامانجگرتنی نێودەوڵەتییەوە ڕووی دابێت – ئەمە لە كاتێكدایە كە فەرمانڕەواكە دەستی بگات بە زانیاریی پێشكەوتوو، كە ئەنجامێكی لەو جۆرە دەر بخات و ئەو قوربانییە مەدەنیانە لە سوودی سەربازی بێت، لەو كاتەدا هێرشەكە شكاندنی یاسای نێودەوڵەتی نییە.

هاوتەریب لەگەل داواكارییەكانی بنەمای جیاكاری، لە دەوڵەتان داوا كراوە، لەژێر سایەی نووسراوی ٥٧ی پرۆتۆكۆڵی زیادكراو١، بۆ ئەوەی” ئەوەی لەتوانادایە بکرێت” بۆ خۆپارێزی لە زیانگەیاندن بە كەسانی سڤیل و دڵنیابوونەوە لەوەی بەرژەوەندیی سەربازی لەپاشینەی زیانی مەدەنی بێت. هەروەها وەك زمانی جیاكاری، زمانی هاوڕێژەییش چەند كێشەیەك لە تێگەیشتنەكەیدا هەیە لەبەر دوو گریمانەی کەموکورتیدار. یەكێكیان ئەوەیە كە ئێمە ناتوانین جیاكاریی ورد لەنێوان ئامانجە ڕاستەقینەكە و كەسانی سڤیلی پارێزراودا بكەین.

“دووەمیش ئەوەیە كە ئێمە دەتوانین بە شێوەیەكی ڕوون ناسینەوە بۆ ئەو ئاستانە بكەین، كە تێیدا سوودی سەربازیی پێشبینیكراو زیاترە لە زیانی مەدەنیی چاوەڕوانكراو یاخود پێشبینیكراو. ئەم كێشەیە هەردوو پرسی دژیەكەی یاسایی و مۆراڵی لەخۆ دەگرێت، تەنیا هەڵسەنگاندنە تەكنەلۆژییەكە نییە.”

 

تەكنەلۆژیا وەك وەڵامێك بۆ بەربەستە یاساییەكان؟

لە وتارێکی سەرەکیدا ساڵی ٢٠١٠، کە هارۆڵد كۆو ئاڕاستەی كۆمەڵگای ئەمریكیی یاسای نێونەتەوەیی كردووە، بەرگری لە پابەندبوونی ئیدارەكە دەكات بۆ یاسای نێودەوڵەتی بەگشتی و بەكارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئەمریكی بەتایبەتی. ئەم وتارە ئەو فشارەی سەر ئیدارەكەی ئاشکرا کرد، كە پێوەندی دەكرد بە پابەندبوون بە یاسا نێودەوڵەتییەكانەوە.

بە پێی هەندێك لە تیۆرەکانی یاسای نێودەوڵەتی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، سەرسوڕهێنەر نییە كە ئیدارەكە هەستی كرد، كە ناچارە پابەند بێت بە یاسای نێودەوڵەتی و كردەكانی بگونجێنێت لە چوارچێوەی ستانداردە یاساییەكان.

كاتێك یاساكان بەدامەزراوەیی دەکرێن، دەوڵەتەكان زیاتر لۆمە دەكرێن لە جێبەجێنەكردنیدا. هەندێك لە لێكۆڵینەوەكان تێبینیی هەڵسوكەوتی هاوشێوەیان كردووە لە كۆنگرەی چەكی كیمیاییدا، كە تێیدا وڵاتان پۆلێن كران بۆ “ناشارستانی” و “شارستانی” بە پێی بەكارهێنان و نەكارنەهێنانیان بۆ ئەم چەكانە. ئەو دەوڵەتانەی دەیانویست شارستانییانە دەر بكەون نەیاندەویست یاسای بەكارهێنانی چەكی كیمیایی قەدەغەكراو پێشێل بكەن. دەتوانرێت پێشبینی ئەم حاڵەتە بكرێت لە كاتێكدا لە دەیەكانی ڕابردوودا ژمارەی یاسا مرۆییە نێودەوڵەتییەكان پەیوەست بەم باسەوە زیادی كردووە، دەوڵەتان ڕووبەڕووی فشاری زۆر دەبنەوە بە هۆی پابەندبوون یاخود وا دەر بكەون كە پابەندن بە یاساكانی جەنگەوە.

بە هۆی ئەو ئارەزووەی، کە هەیە بۆ جێبەجێكردنی بنەمای جیاكاری و هاوڕێژەیی لە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، دەوڵەتان بیریان لەوە كردووەتەوە، كە وردیی ئامانجەكانیان زیاتر بكەن. لەبەر ئەم هۆكارەش چەكە ڕابەرییە وردەكان چارەسەرێك پێشکەش دەکەن. ئەوان سوودی سەربازییان دەبێت بە شێوەیەكی بەرچاو، هەروەها قوربانییانی مەدەنی كەم دەكاتەوە و ڕێگە بە دەوڵەت دەدات، كە پابەند بێت بە یاسا نێودەوڵەتییەكانەوە. لەگەڵ ئەمەشدا ناوی ئەم چەكانە” بۆمبی زیرەك” وەك وەڵامێكە بۆ هەردوو داواكارییەكانی یەكە سەربازییەكان و نۆرمە نێودەوڵەتییەكان. لە پەڕەكانی داهاتوودا باس لەم تەكنەلۆژیایانە دەكەین و ئەو مەترسییانەی دێتە بەردەم یەكە سەربازی و نۆرمە نێودەوڵەتییەكان تاوتوێ دەكەین.

 

 

 

شێوەی ١

ژمارەی ڕێككەوتنەكانی پەیوەست بە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی لە دەیەكاندا

 

سەرچاوە: لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوور و داتابەیسی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی. ئەم داتابەیسە ئەو پەیماننامانە لەخۆ دەگرێت، كە هەڵسوكەوتی دەوڵەت ئاماژە پێ دەكات لە شەڕی چەكداریی نێودەوڵەتی و نانێودەوڵەتی. پرۆتۆكۆڵەكان وەك پەیماننامەی جیا لەخۆ گیراون، لەبەر ئەوەی واژۆی جیا و پڕۆسەی پەسەندكردنی تایبەتی هەیە. كۆدەكان بە پێی ساڵانی قبووڵكراو دانراون. بەهای ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٦٠ بریتییە لە سفر.

وەك سەلماندنی بەڵێنەكانی بەها سەربازییەكان، فەرماندەی هێزی ئاسمانی جەنەراڵ بەستەر گلۆسۆن ئەوەی نووسیوە، كە بۆ ئەوەی پیشەسازییەك لە جەنگی دووەمی جیهانیدا بوەستێنیت، پێویست بوو هەموو ناوچەكە بەئامانج بگرین لەبەر ناوردی لە بەئامانجگرتنی چەكەكاندا، ئەمڕۆ تەنیا پێویستە هێرش بكەینە سەر چەند باڵەخانەیەكی سەرەكی. ئەوەی ئێمە بەدرێژایی مێژوو کردمان دەتوانن  ئێستا بە وردییەكی زۆرەوە بیکەین. لە كۆتاییدا، كردەكان بۆ ئەوە نەبووە، كە بزانین چەند بۆمب دەتوانین بەر بدەینەوە بەڵكوو بۆ ئەوە بووە، كە ئەنجامەكەمان چەندی لێ بەرهەم هاتووە.

چەكی ئامانجگرتنی ورد وەك وەڵامێكە بۆ لێكۆڵینەوەكانی هێزی ئاسمانی كە وەك “سزای زیانە هاوتەریبەكان” ئاماژەی پێ دەكەن، كە ڕەخنەگرتنی نێودەوڵەتی و تووڕەیی دانیشتووانە بەئامانجگیراوەكانە. وەك ئاماژەی پێ كراوە، بەرەوپێشچوون لە جەنگی ئاسمانی لە دەیەی ڕابردوودا بە شێوەیەكی دیاریكراو جەنگی بە مرۆڤانە كردووە، ئەگەر دیاردەیەکی لەو شێوەیە ئەگەری هەبێت.

هەنگاوی گرنگی تەكنەلۆژی لە بەكار‌هێنانی چەكی نیشانەورددا، لەگەڵ بەرەوپێشچوون لە ئامێرە ئاسمانییەكانی كۆكردنەوەی زانیاری، كارئاسانی تەواوەتی كردووە بۆ جیاكاری لەنێوان ئامانجی سەربازی و سڤیل و بەئاسانی دەتوانرێت بۆمببارانی ئامانجە سەربازییەكان بكات.

لە بەرگریكردن لە بەكارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئەمریكی، كۆباسی لە باوەڕێكی هاوشێوە كردووە، كە دەڵێت ” كردەوە و مەشقەكانمان بۆ ناسینەوە و دیاریكردنی ئامانجە ڕاستەكان زۆر بەهێزن، هەروەها تەكنەلۆژیا پێشكەوتووەكان یارمەتیدەر بووە بۆ بەئامانجگرتنی وردتر”.

جەختی كردەوە لە وردی، كە هاوواتایە لەگەڵی و یەك دەگرێتەوە لەگەڵ بنەماكانی جیاكاری و هاوڕێژەیی نێودەوڵەتی. ڕەخنەگران ئەم بەرگریكردنە بە باوەڕپێكراو نابینن.

لە ڕاپۆرتی نەتەوە یەكگرتووەكاندا لە بارەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بۆ نموونە، ئەوە دەدۆزینەوە كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا گەشتووەتە سنووری یاسا نێودەوڵەتییەكان لە بەئامانجگرتنی تیرۆرستەكان لە باشووری ئاسیا. لە كۆتایی ڕاپۆرتەكەدا، بڕیاردەری تایبەتی نەتەوە یەكگرتووەكان، فلیم ئەڵستۆن، دەنووسێت، كە “چەندین ناڕوونیی پڕ كێشە و زیادەڕەوی لە سنوورەكانی چوارچێوەی كارە یاساییەكاندا بەدی دەكرێت، هەروەها خواست هەیە بۆ فراوانكاری لەوەی كە كێ ڕێگەپێدراوە بۆ ئەوەی بكرێت بە ئامانج و لە ژێر چ بارودۆخێكدا بێت.”

 

پابەندبوون بە یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی لە سەردەمی تەكنەلۆژیادا.

سەرنجی ئەلۆنسۆ دەربارەی ئاڵۆزبوون و لێڵبوونە كێشەدارەكانی یاسای جەنگی لە ململانێ ناهاوسەنگە مۆدێرنەكاندا، دەبێتە هۆی ورووژاندی پرسیارێك ئەویش ئەوەیە كە بۆچی ئەو جۆرە لە لێڵیی و فراوانبوونانە ڕوو دەدەن؟ بەشێك لە وەڵامەكە لەوەدایە كە تەكنەلۆژیا مۆدێرنەكان، وەك فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و چەمكە ستراتیجییەكان بۆ توانای چەكەكان و گۆڕانكارییەكانی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی و بنەمای جیاكارییەكان دەگەڕێتەوە، كە لەسەرەوە باس كراون، لە شوێنێكی تردا كاگ و كاوفمن ئاماژەیان بە تێكەڵاوبوونەكانی نێوان هەردوو پرسیارە نۆرماتیكییەكان و پرسیارە وەسفە فاكتواڵەكان دەكەن، كە مەبەست لێیان ئەو پرسیارانەیە كە دەبێت چی ڕووبدات و ئەو پرسیارانەی كە لەڕاستیدا لە جیهاندا چی ڕوویداوە لەسەر وردبینیی ڕێبەری چەكەكان. هەروەها باسی لەوە كردووە، كە ئایا پرسیارە  مۆڕاڵییەكان بە شێوەیەكی دروست وەڵام دراونەتەوە لەسەر بنەمای تەكنەلۆژیای نوێ؟ نەك تەنیا لە بەكارهێنانیاندا و بەبێ گوێدانە بنەما مۆراڵییەكان. بەڵام ئەوان باسیان لە سەرچاوەی ئەم سەرلێتێكچوونە نەكردووە، كە لە جیاوازییەكانی بەها ڕاستییەكاندا زۆر لەمێژە، كە مۆڕاڵناسانی بواری جەنگی نیگەران كردووە.

 

جیاوازییەكان لەنێوان ئامانجەكان و دابەشبوونە ڕاستییەكاندا وەك لە پێشوودا ئاماژەمان پێی كرد ئامانج و سەرنجی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، لەسەر پاراستنی كەسانی بێچەك و هاووڵاتانی ئاساییە، ئەمەش بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستیەیە كە زۆربەی ململانێ و جەنگەكانی سەدەی بیستەم بووەتە هۆی كوژرانی كەسانی مەدەنی زیاتر لە كەسانی سەربازی.

ئامانجی كەمكردنەوە و سنورداركردنی قوربانییە مەدەنییەكان، كە لە سەرەتاوە بە شێوەیەكی ڕاست و ڕەوان دەر دەكەوێت، دەتوانرێت بە دوو شێوازی جیاواز لێك بدرێتەوە. یەكەم: وەك مایكڵ واڵزەر ئاماژەی پێ دەكات ئەم ئامانجە پێویستی بە وردبینی هەیە لەوەی كە كێ دەبێتە زیانلێكەوتوو و كێ زیانی بەر ناكەوێت.

بە گریمانەی، نیازباشی بۆ هێرشبەرەكان، ماددەی ٤٨ی پرۆتۆكۆڵی زیادەی ساڵی ١٩٧٧ داوا دەكات كە:

  1. ناسینەوەی وردی هاووڵاتان و شەڕكەران.
  2. دەستەبەركردنی چەكی تەكنەلۆژیای بەرز كە دەتوانێت بەوردی لە ئامانجە ویستراوەکان بدات.

ئەم دوو لایەنە لە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیدا دانراون و جێگیرن، لە ماددەی پرۆتۆكۆڵی ٤٨ی ساڵی ١٩٧٧ دا لێرەدا ئەو دوو بڕگەیەی باسی لێوە دەكرێت كراوە بە دوو بەشەوە.

بەمەبەستی دڵنیابوون لە پاراستن و ڕێزگرتن لە كەسانی مەدەنی و دانیشتووان و ماڵ و موڵكیان.

ئەو لایەنانەی لە ململانێدان دەبێت هەردەم جیاوازی بکەن لەنێوان كەسانی شەڕكەر و دانیشتووان و ماڵ و موڵكی دانیشتووان لەگەڵ ئامانجە سەربازییەكان، بەم پێیە ئامانجەكانیان تەنیا دژی سەربازانی بەرامبەر ئاڕاستە دەكرێت.

مەرجی یەكەم بریتییە لەوەی كە كارەكتەرانی دەوڵەت دەبێت ئامانجەكانیان دابەش بكەن بەسەر دوو بەشەوە بە پێی (مەدەنی و سەربازی) هەروەها، مەرجی دووەم ئەوەیە تەنیا دەبێت بەدوای بەئامانجگرتنی سەربازیدا بگەرێت ئەمەش دوای ئەوەی، كە مەرجی یەكەمیان بەسەردا جێبەجێ بوو. مەرجی یەكەم بەندە بەو بڕیاردانە یاسایی و مۆڕاڵییانەی، كە شەڕكەرێك بەرپرسە لە دروستكردنیدا.

هەروەها مەرجی دووەم پەیوەستە بە لێهاتوویی تەكنیكی و ستراتیجی هێزە سەربازییەكانەوە، ئەم دوو پێوەرە زۆربەی جارەكان لە بەئامانجگرتنەكانی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكاندا فەرامۆش دەكرێت و چاوپۆشی لێ دەکرێت و دەتوانرێت ستراتیجناسەكان و داڕێژەرانی سیاسەت بەلاڕێدا ببات و بەرەو باوەڕپێكردنی بێبنەمای مۆڕاڵی تەكنەلۆژیا سەربازییە مۆدێرنەكان ببات، هەرچەندە ئەوكەسانەی، كە بەرگری لە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان دەكەن هەردەم دەڵێن، كە چەكە مۆدێرنەكان داواكارییەكانی مەرجی (٢)ەم جێبەجێ دەكەن بەڵام لە ئەگەری جێبەجێنەكردنیاندا ئەوا هۆكارەكەی سەرلێشێواندینانە.

ئەم سەركەوتنە لە توانای تەكنیكی و لەگەڵ پێشكەوتنیاندا لە بڕیاردانە یاسای و مۆڕاڵییەكاندا، لەوە مەترسیدارتر ئەوەیە، كە وردبینیی چەكە مۆدێرنەكان وەك پاساوێكی لۆجیكی بۆ حوكمە مۆڕاڵییەكان وەر گیراوە. ستراتیجناسەكان و داڕێژەرانی سیاسەت لە ڕەوایەتیپێدانیان لە بەئامانجگرتنیان لە جێگەی شەڕە هاوچەرخەكاندا بەها و ڕاستی دەرووخێنن، کە زۆربەی فەیلەسووفەكان بە پاراستنی بواری مۆڕاڵی دەزانن.

جیاكارییەكانی ڕاستی – بەها لە سەردەمی ئیۆسیفۆی ئەفڵاتونەوە باس كراوە، بەڵام لە سەردەمی مۆدێرندا ئەو بابەتە بۆ یەكەمین جار لە لایەن دەیڤید هیومەوە بەتەواوەتی لە كتێبی ( نامیلكەی سروشتی مرۆڤ)دا لە ساڵی ١٨٣٩ ی زاینیدا باس كراوە و دواتر لە لایەن جی.ئی. مۆر لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا. كاتێك مۆر خەریكی نووسین بوو، زۆرێك لە بیرمەندان پێیان وا بوو، كە زانستی مۆدێرن دەتوانێت سیستمێكی مۆڕاڵی دروست بكات، و وەسفە زانستییەكان ڕەنگە یارمەتیدەرمان بن بۆ ئەوەی ژیانێكی مۆڕاڵیتر بژین.

ئەوكاتەی، كە موور دەینووسی زۆرێك لە بیرمەندان پێیان وا بوو، كە زانستی مۆدێرن دەتوانێت سیستمێكی مۆدێرن دروست بكات و وەسفە زانستییەكان یارمەتیدەر دەبن بۆ ئەوەی ژیانێكی مۆڕاڵییانەتر بژین، هەبەر و هەنری وەك ئۆریتس ئامانجی هێرشەكەی مۆر بوون، موور ئاماژەی بەوە داوە كە ناتوانرێت پابەندبوونێكی مۆڕاڵی لە لێدوانێكی ڕاستەقینەوە دەر بهێنێت، یان ئەگەر بە شێوازێكی تر بیڵێین ناتوانێت لێدوانێكی “پێویستە” بە لێدوانێكی “هەیە” دەر بخات، كاتێك مرۆڤ بەو شتە دەگات ئەوە پێی دەوترێت هەڵەیەكی سروشتی.

نزیكەی دوو سەدە پێش ئێستا، هیوم تێبینیی ئەوەی كردووە، كە هیچ پەیوەندییەكی پێویست لەنێوان ڕاستییە ڕاڤەكراوەكان و ڕاستییە ئاساییەكاندا نییە، هەروەها سەرسوڕمانی خۆی دەر بڕیوە لە بارەی ئەوەوە، كە زۆربەی سیستمە مۆڕاڵییەكان بە هەڵە ئەم پەیوەندییەیان باس كردووە، هیوم ئاماژەی بەوەش كردووە، كە لە زۆربەی سیستمە مۆڕاڵییەكانی پێشوودا، فەیلەسووفەكان لێكدانەوە ڕاڤەكراوەكان یان پێناسە لێكدانەوەییەكانیان تێكەڵ كردووە بەو جۆرەی، كە ڕووداوەكان لە جیهاندا هەن لەگەڵ لێكدانەوە مۆڕاڵی و لۆجیكی (بەو شێوەیەی كە دەبێت ڕووداوەكان لە دۆخێكی نموونەییدا ڕوو بدەن)، بۆ هیوم ئەم ڕاستییە كێشە بەجێ دەهێڵێت، لە كاتێكدا كە پێویست نییە دوای هیوم بكەوین لەسەر ئەم خاڵە، بەڵام گرنگە بزانین، كە جیاوازییەكی زۆر هەیە لەنێوان وەسفكردن و حوكمە نۆرمییەكان هەروەها ئەوە زۆر نادادپەروەرانە و نالۆجییكییە، یان لە ڕووی مۆڕاڵییەوە كێشەیە بۆ چەسپاندنی داواكارییە نۆرمییەكان.

كێشەكانی پشتوگوێخستنی یاسای جیاوازییەكان لە حوكمە مۆڕاڵییەكاندا، چۆن كاریگەری لەسەر سیاسەتمەندان دادەنێت لە جێبەجێكردنی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی. بە پێی ماددەی ٢٨ لە ئەی پی ئای-دا یەكێكیان بە دوای بەهاوەیە و ئەوی تریان بەدوای ڕاستییەوەیە. یەكەم: بەوردی ئامانجە یاساییەكان دیاری دەكرێت. دووەم: داوای ئەوە دەكات هێرشە سەربازییەكان تەنیا بۆ ئامانجە سەربازییەكان ئاڕاستە بكرێن. لە بەرگریكردنیان دژی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان ستراتیجیناسەكان و سیاسەتمەداران ئەو دوو داواكارییە بە دوو شێوە دادەڕووخێنن: بەکارهێنان. بەركگریكردنەكان لە فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان هەوڵ دەدات، كە یاسای جیاوازی جێبەجێ بكات.

دەكرێت لە ڕێگای تەكنەلۆژیای ئاستبەرزەوە لەگەڵ چەكی ڕێبەریكراوی وردەوە، ئامانجە سەربازییەكان بەوردی بپێكرێت، دەتوانین زیاتر ئەو لایەنانە بێلایەن بكەن، كە بەتایبەتی هێرشیان كراوەتە سەر و كراونەتە ئامانج، لەبەر ئەوەیە كە بەكارهێنانی ئەم تەكنەلۆژیایە یارمەتیمان دەدات لە دیاریكردنی ئامانجەكان و جێبەجێكردنی یاسای جیاكاری.

داواكاری ڕەمسفێڵد دەربارەی بەئامانجگرتنی تانكێك لەژێر پردێكدا دەتوانرێت بەم جۆرە پوخت بكرێتەوە، ئەم جۆرە بەرگرییە دەبێتە هۆی دروستبوونی هەمان ئەو هەڵەیەی، كە لە سەرەوە باس كراوە، كە هەڵەی سروشتیی پێ دەوترێت، ئەمە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی وردی لە تەكنەلۆژیاكەدا و سەرلێشێواوییەكانی تەكنەلۆژیاكە زیاد دەكات و وردیی زیاتر دەدات بە

چاودێریكەرەكان، لە كاتی جیاكاریی نێوان كەسانی شەڕكەر و كەسانی مەدەنی. لەگەڵ ئەوەشدا بەرگریكارانی چەكە تەكنەلۆژیایە بەرزەكان ڕێكخستنە لۆجیكییەكانیان گۆڕیوە بە یاسا جیاكارییەكان. هەروەها دانانی داواكاریی ڕاستی پێش دانانی داواكارییە بەهاییەكان، ئەمە ئەو بیرۆكەیە دەر دەخات، كە بە شێوەیەكی سیستماتیكی گفتوگۆ و دوای مشتومڕ دابین كراوە، لەگەڵ

ڕاستییەكانی ئەم بابەتەدا وەك بنەمایەك بۆ دەرئەنجامێكی مۆڕاڵی خزمەت دەكات. هیوم و مۆر هەروەها زۆربەی مۆڕاڵناسانی دیكە هاوڕان لەسەر ئەوەی كە ئەم جۆرە جووڵەیە نە لۆجیكییە نە مۆڕاڵییە.

لەوانەیە كەسێك دژایەتیی ئەوە بكات، كە دواكەوتووانی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و چەكە وردەكان ئەو داواكارییانە جێبەجێ ناكەن، وەك وەڵامێك بۆ ئەم كردارە، با لێكۆڵینەوە لە ڕاستی و دروستی و ڕەوانبێژیی ئەو جووڵانە بكەین، كە لە لایەن ئیدارەی بوش و ئۆباماوە ئەنجام دراون سەبارەت جیاوازی ڕێژەیی، پاشان باس لەو زیانانە دەكات، كە بە دەوری دەستەواژەی “زیانی لاوەكی”یەوە بوون، دۆناڵد ڕامسفێڵد لە ساڵی ٢٠٠٣ ڕایگەیاند، كە “توانا سەربازییەكانی ئێمە ئەوەندە وێرانكەر و وردن، كە دەتوانێت تانكێكی عێڕاقی لەژێر پردێكدا تێك بشكێنێت بەبێ زیانگەیاندن بە پردەكە، ئێمە پێویستمان بە كوشتنی هەزارەها هاووڵاتی بێتاوانی عێراقی نییە بۆ لابردنی سەدام حوسێن لەسەر دەسەڵات”

یەكەم لێدوانی ڕامسفێڵد بابەتێكی ڕاستییە، بەڵام لێدوانی دووەمی كە لەسەر ئەوەیە كە كێ بێتاوانە بابەتێكی بەهاییە واتە ڕێژەییە، دیاریكردنی ئەوەی كە كێ بێتاوانە هەرگیز بێلایەن و بابەتی نییە ئەو دیاری كردنە دەگەڕێتەوە بۆ كارێكی پڕ لە بەهای مەدەنی و سەربازی، هەروەها ڕاسمفێڵد دەیەوێت كە پەیوەندییەكی لۆجیكی لەنێوان ئەم دوو ڕستەیە دروست بكات و لە یەكەم ڕستەیانەوە دەرەنجامێك بكێشێت و لە سەرمایەی مۆڕاڵی لە دووەم ڕستەوە وەر بگرێت. بە هەمان شێوە بەرگرییەكەی كۆهه، كە دەڵێت بەرگریكردن لە بەكارهێنانی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان نزیكە لە داڕمانی یاسای جیاكاری.

هەروەها ئاماژەی بەوەش كردووە، كە بەكارهێنانی ئەو تەكنەلۆژیا ئاستبەرزانە دەتوانێت دڵنیایی بدات بەوەی، كە باشترین زانیاریی هەواڵگری هەیە بۆ پلاندانانی ئۆپراسیۆنەكان، هەروەها قوربانییەكانی هاووڵاتانی مەدەنی كەم دەكرێنەوە لە کردنی ئەو جۆرە ئۆپراسیۆنانە. بێگومان ئەمە لە چەند لایەنێكەوە ڕاستە، ئەگەر ویست هەبێت بۆ بەرزڕاگرتن و گوێدان بە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی یان جیاوازیكردن لەنێوان شەڕكەران و هاووڵاتانی ئاسایی هەبێت بە یارمەتیی تەكنەلۆژیای ئاستبەرزی چاودێریكردن و بیركردنەوە مۆڕاڵییەكان، حكومەتەكان دەتوانن لە ڕێگای ئەو چەكە ئاستبەرز و وردانەوە ئەو كەسانە ڕزگار بكەن كە كەسانی ئاسایین. ئەوەی كە تەكنەلۆژیا بەتەنیا ناتوانێت بیکات ئەوەیە، كە ویستی خۆی دروست بكات بۆ مانەوە لە لایەن یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیەوە و جیاكردنەوەی شەڕكەرەكان و كەسانی ئاسایی.

ئەمە وەك ئامانجی شەڕی ئاسایی ڕابردوو بوو. تانكی عێراقی، كە ڕامسفێڵد ئاماژەی پێ دەكات، بە پێناسە، ئامانجێكی یاسایی بوو. ژمارەیەكی زۆر كەم لە تیۆرییە یاسایی و تیۆرییەكانی جەنگ پرسیار لەو خاڵە دەكەن. تانك ئامانجێكی یاساییە بە سادەیی بە هۆی ئەوەی تانكێكە، تانکێك كە بە مەبەست دیزاین كراوە بۆ شەڕ. با ئەمە ناو بنێین “پێناسەی یاسایی. هەروەك پێشتر ئاماژەی پێ كراوە، هەوڵەكانی ڕامسفێڵد بۆ دابینكردنی پاساوێكی مۆڕاڵی، پشت دەبەستێت بە زەوییەكی لۆجیكی لەرزۆك، چونكە كەسێك ناتوانێت دەبێت لە هەیە دەر بهێنێت. ئه م به رنامه یه زۆر بەهێزتره ئەگەر ئه م خاڵانه ی خوارەوه بەكار بهێنێت. بۆچی یاسای جیاوازی نەبووە هۆی كێشەی مۆڕاڵی لە ناكۆكییە سەربازییەكانی پێشوودا؟ وەڵامەكە ئەوەیە كە بە لایەنی كەمەوە بەشێكی ئەوەیە كە ڕامسمفێڵد هەوڵی داوە باسی بكات لە جیاوازی لەنێوان شەڕی ئاساییدا، هەروەها ئەو ململانێیانەی كە لە لایەن كۆهەوە باس كرا لە وتەكانیدا. وەك ئەو سەربازە بیانییانەی، كە سەربازانی ئەمریكی لە ئۆپراسیۆنی ئازادكردنی عێراقدا كردییانە ئامانج، ئەمە لە بەئامانجگرتنی جەنگەكانی ڕابردوو دەچوو.

  1. تانكەكانی دوژمن بە پێی پێناسە ئامانجی شەرعین وەك لە یاسای مرۆی نێودەوڵەتیدا هاتووە (ڕەنگە ئەمەش لەبەر ئەوە بێت كە تانكەكان ئامانجی سەربازین وە بەو پێیە ئامانجی شەرعین).
  2. تانكێكی دوژمن هەیە لەژێر پردێكی دیاریكراودا.
  3. تەكنەلۆژیای سەربازیی مۆدێرن ڕێگە بە هێزەكانی ئەمریكا دەدات، كە تانكێكی دوژمن بكەنە ئامانج بەبێ ئەوەی پردەكە یان كەسانی مەدەنی لەسەر پردەكە بكرێتە ئامانج.
  4. هەر بۆیە كە تانكی ناوبراو ئامانجێكی سەربازیی ڕەوایە و لە كاتی جەنگدا دەكرێت بكرێتە ئامانج مافی لێبوردەییمان هەیە لە ڕەخنەگرەكان، توانای تەنكەلۆجیمان خۆی لە خۆیدا وەڵامێكی مۆڕاڵیی تەواوە، بۆ ئەو ئاڵنگارییانەی كە لە لایەن یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیەوە ڕووبەڕوومان دەبنەوە، لە سەرەتادا وا دەر دەكەوێت كە ئەم ڕەواییپێدانە شكست دەهێنێت لە پشتگیریكردنی یاسای جیاوازی.

بەڵام گەڵاڵەی یەكەم لەم گفتوگۆیەدا، حوكمێكی مۆڕاڵیی گرنگ لەخۆ دەگرێت ئەویش ئەوەیە، كە تانكەكان بە پێی پێناسە ئامانجێكی ڕەوان، ئەمەش ڕێگایان پێ دەدات، كە دەرئەنجامێكی تەسك دروست بكەن وەك ئەوەی لە خاڵی ٤ دا ئاماژەی پێ درابوو.

لەم جەنگەی ئێستادا لە ئەفغانستان و پاكستان، ئەمریكا ئامانجی سەربازی هەبووە، كە پێك هاتوون لە تانكی سەربازی یان گروپی سەربازی و لە كاتی بە ئامانجگرتنیاندا پێویست نەبووە بەئامانجگرتنەكان ببێتە هەڕەشە بۆ كەسانی مەدەنی.

شەڕكەرەكان پۆشاكی یەكپۆشیی سەربازی لەبەر ناكەن و لە زۆربەی كاتەكاندا چەك بە ئاشكرا هەڵناگرن و بەكاری ناهێنن، بەو جۆرەی كە ئاشكرا بن و لە كەسانی مەدەنی جیایان بكاتەوە .

بە واتایەكی تر، زۆر قورسە بۆ سوپای ئەمریكا كە جیای بكاتەوە و بڵێت كە A ئامانجی سەربازیی شەرعییە (تانكە) یان جیای بكاتەوە، كە B ئامانجی سەربازی نییە و مەدەنییە ( كاتیك كە ڕاستەوخۆ دەستی لە شەڕكردنەكەدا نییە )، بۆیە لە ململانێ هاوچەرخەكاندا دەتوانین ئامانجی A تێك بشكێنین بەبێ ئەوەی زیان بە B بگەیەنرێت، تەنیا یەك چەمكی ناڕوون هەیە لە بارەی “شەرعیەتی پێناسەیی” دوژمنەوە. تەكنەلۆجیای ئاستبەرز ڕێگای بە دەوڵەتان داوە، كە ئەو زیانانەی كە لە ڕێگای توندوتیژییەوە دروست دەبن سنووردار بكەن و هەروەها توانای، ئەنجامدانی وردتر و ئامانجەكان نابێت لەگەڵ شەرعییەتییە یاساییەكان و مۆڕاڵییەكان تێكەڵ بكرێت.

 

ئەنجامدانی نۆرمە ڕێژەییەكان: دەرئەنجامە نەخوازراوەكان.

هەتا ئەم خاڵە، باسەكە سەرنجی خستووەتە سەر ڕەخنە مۆڕاڵییەكان بۆ چەمكی جیاكاری لەژێر ڕۆشنایی گەشەپێدانی تەكنەلۆژیای سەربازیی مۆدێرن. لە ئێستاوە هەوڵمان داوە، كە بە شێوەیەكی سیستماتیكی پەردە لەسەر ئەو بابەتە لابدەن كە هەتا ئێستا ئێمە وامانزانیوە دەیزانین و ئاشناین پێی ئەویش ئەوەیە كە “بۆمبە زیرەكەكان” لەڕاستیدا زیرەك نین.

تەكنەلۆژیا توانای بابەتی بەرزە بەڵام ناتوانێت بڕیار لەسەر بەهاكان بدات، بەم شێوەیە ئەوانەی كە پێیان دەوترێت بۆمبی زیرەك لەڕاستیدا زیرەك نین لە لایەنی توانای بڕیاردانی بەهاكان سەبارەت بەوەی، كە ئامانجێكی یاسایی و مۆڕاڵی و شەرعی دروست دەكات.

لەبەر ئەوەیە كە بەكارهێنانی چەكی زیرەك لە لایەن دەوڵەتێكەوە ناتوانێت كە داواكارییەكانی ڕێكخراوی مرۆیی جیهانی قەرەبوو بكاتەوە، لەبەر ئەوەی كە جیاوازیی نێوان كەسانی مەدەنی و كەسانی شەڕكەر كەوتووەتەوە سەر حوكمە مۆڕاڵی و یاساییەكان نەك بنەمای ڕاستییەكان، هەروەها مەترسیدارە كە پێشنیاری ئەوە بكەین، كە تەكنەلۆژیای مۆدێرن لە وتەكانی كۆهە “دڵنیایی ئەوە دەدات، كە تەنیا ئامانجە ڕەواكان دەكرێنە ئامانج و زیانە لاوەكییەكان لە كەمترین ئاستدا دەهێڵێتەوە”

كۆ‌و پێشنیاری ئەوە دەكات، كە فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان و چەكە وردەكان دەتوانن كە زیانە لاوەكییەكان كەم بكەنەوە. مەرج نییە ئەمە ڕاست بێت ڕاستی لێدوانەكەی كۆه كەوتووەتەوە سەر مانای “زیانی لاوەكی” ئەم دەستەواژەیە لە سەرەتادا دەگەڕێتەوە بۆ هەرشتێك كە لە ڕێگای هێرشی ئاسمانییەوە زیانی بەر كەوتبێت، لە ڕێبەری هەواڵگریی بەئامانجگرتنی ئەمریكا لە ساڵی ١٩٩٨دا هاتووە، كە ئەم دەستەواژەیە دەگەڕێتەوە بۆ هەر لەناوبردنێكی نەخوازراو، كە تووشی ئۆپۆزسیۆن یان بێلایەنەكان یان توشی دۆستەكان بووە.

بەڵام ئەم پێناسەیە لە ساڵانی ڕابردوودا هەموار كراوەتەوە بەو مەبەستەی، كە تەنیا ئاماژە بە قوربانییانی مەدەنی بكات.

وەك ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٨ دا، فەرمانگەی وەزارەتی بەرگری بۆ زاراوە سەربازییەكان، زیانە لاوەكییەكانی بەو شێوەیە پێناسە كردووە، كە”بریندار بوون یان زیانگەیاندن بە شتانێك، كە ئامانجی یاسای سەربازی نەبن لەو كاتەی حوكمی تیادا دەكات”. لە وردبوونەوەكەیدا بۆ یاساییبوونی ئامانجەكان لە پێناسە نوێیەكەیدا زیانە لاوەكییەكان و زیانگەیاندن بە كەسانی مەدەنی و شەڕنەكەر یەكسان دەكات.

ئەم گۆڕانكارییانە لە پێناسەكاندا گرنگە چونكە بیركردنەوە و دیدگای مرۆڤەكان، بەرانبەر تواناكانی فڕۆكە بێفڕێكەوانەكان و چەكە وردەكان بە شێوەیەكی بەرچاو دەگۆڕێت، ئەگەر ئێمە باس لە فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان و چەكە وردەكان بكەین بەوەی، كە زیانە لاوەكییەكان كەم دەكەنەوە ئەوا ئێمە باس لە ڕاستییەك دەكەین، كە توانای فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان و چەكە وردەكانە لە بەئامانجگرتنی ئامانجێك بەبێ ئەوەی زیان بە چواردەورەكەی بگەیەنێن، هەروەها ئەگەر باسی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و چەكە وردەكان بكەین بەوەی، كە ئازاری هاووڵاتانی مەدەنی و بێتاوان كەم دەكەنەوە ئەوا ئێمە باس لە بەها دەكەین، كە پێك هاتووە لە تێگەیشتن لە بێتاوانی و تێگەیشتن لە شەڕانگێزی.

بە هەڵە بەیاننامەكە پێشنیاری ئەوە دەكات، كە دەكرێت توانا تەكنیكییەكان دوو هێندە بكرێت وەك نۆرمێك. مەترسیی ئەوەشمان هەیە كە حوكمدانەكان لە بارەی جیاكارییەوە لە كەرتی سەربازیدا دەبێت بڵاو بكرێتەوە پێش ئەوەی، كە یەكێك هەوڵی حساباتە ڕێژەییەكان بدات. بەڵام بۆ ئێستا با وا دابنێین كە پڕەنسیپە جیاكارییەكان بە شێوەیەكی گونجاو جێبەجێ كراون و سەرنجمان بخەینە سەر پرسی ڕێژەیی. چوار جۆر لەو مەترسییانە بە هەمان شێوەی ناڕوون سەر هەڵدەدەن.

  1. ئامانجە سەربازییەكان فراوان دەكرێت بە مەبەستی ئەوەی لەگەڵ، تەكنیكییەكاندا بگونجێت.
  2. واتای مۆڕاڵی و یاسای كردارەكان بە پێی ئۆپراسیۆنەكان: بنەما دانانەكانی بڕیاری مۆڕاڵی و یاسایی لەسەر حسابكردنەكانی كاریگەرییەكانی پلە دووەم و سێیەمی هێزە سەربازییەكان كێشەیەكی زۆری هەیە.
  3. بەرپرسەكان تووشی دڵيڕاوكێ دەبن بەوەی، كە ڕێگا بە تێچووی ئابووری و سەربازی بدەن، كە ببنە هۆی زیادبوونی تێچووەكان بۆ هاووڵاتانی ئاسایی.
  4. خودڕازیبوونی مۆڕاڵی لەڕاستیدا وەك پێشكەوتنی مۆڕاڵی وەهایە.

بەپێی نۆرمی ڕێژەیی، ئامانجە سەربازییە پێشبینیە كراوەكان كە بە هێرشی ئاسمانی دیاریكراو بەدەست دەهێنرێن، دەبێت لە زیانە پێشبینیكراوەكانی هاووڵاتان و ئەو كەسانەی بەر دەكەون زیاتر بێت، ئەمە پێوانەی سەربازییە، لە بەرانبەر ئامانجە ستراتیجییەكاندا، ئەم حساباتە كاتێك دەبێتە كێشە، كە كۆتاییەكان كۆتایی كراوە بن، بۆ نموونە جۆرج دەبلیو بۆش لە ساڵێ ٢٠٠١دا وتی، كە “ئێمە بڕوامان بە سەربازەكانمان هەیە و كارێكمان لەسەر شانە، كە دەبێت بیکەین وەك ئەو كارەی، كە جووتیارێك و ڕەنجدەرێك و خاوەنكارێك و كرێكارێكی كارگەكان دەیكەن …. ئێمە جیهان لە خراپەكاران ڕزگار دەكەین”.

ئەو شتەی كە ئیدارەی بۆش گرتییە ئەستۆی خۆی دەتوانێت وەك ئامانجێكی زۆر فراوان سەیر بكرێت، چونكە بنبڕكردنی خراپەكاری لە سەرانسەری جیهاندا هیچ سنوورێكی نییە و دەكرێت خراپەكاری لە چاوەڕواننەكراوترین شوێندا هەبێت.

پاساو چی بوو بۆ دەركردنی ئەم تۆمەتە؟ بە شێوەیەكی كۆنكرێتی بە ڕاستی و دروستی بۆش مەبەستی چی بوو لە دروستكردنی شەڕ دژی “خراپە دەست پێ كرد. زۆرێك لە تیۆرناسەكان چ لە بواری فەلسەفی یان بواری یاساییدا ئەو تێڕوانینەیان پەسەند کردبوو، كە ھێلاری پوتنام پێی دەڵێت “زانستناسیی جەنگی ناڕەوا” . ئەوان پاساو و وەسفی جەنگە ناڕەواكان پێشكەش دەكەن، بەڵام لە ھەمان كاتدا بەدەگمەن پەیوەندییە تەكنەلۆژییە سەربازییەكان و ئەم زانستناسییە لێكۆڵینەوەی لە بارەوە كراوە.

بۆش لەدوای ھێرشەكانی ١١ی سێپتەمبەرەوە لێدوانەكانی لەسەر  “خراپە” دا. ئەو ڕووداوە سەلماندی، كە دەكرێت تاكەكان یان گرووپەكان تەكنەلۆژیای مۆدێرن بەكار بھێنن و ببنە ھۆكاری كوژرانی ھاووڵاتان و لەناوبردنی بەكۆمەڵ لەسەر خاكی ئەمریكا.

كە ئەمە خراپە بوو سەرەڕای گرنگیپێدانی بووش بە عێراق و ئێران و كۆریای باكوور، جەنگی جیھانیی دژی تیرۆر ھەڵمەتی دەوڵەت سەنتەری نەبوو، بەڵكوو ھێرشێكی بەردەوام بوو دژی ئەو كەس و لایەنانەی كە ناپاك بوون و دەیانتوانی پلانگێڕ بن بەرانبەر ھاووڵاتانی ئەمریكی،ئەم جۆرە كەس و گرووپانە دەتوانن لە ھەر كات و وڵاتێكدا بێت سەر ھەڵبدەن و تەنانەت لە حەشارگە بچووكەكانیشدا لە ناوچە دوورەكان نیشتەجێ ببن ھاتن و ھەبوونی چەكی كۆمەڵكوژ مانای ئەوەیە، كە ئەم ئەكتەرانە دەتوانن وێرانكاریی گەورەتر بكەن.

بە درێژایی هێڵە شیكارییەكانی كارڵ شمیت لە كتێبی وەرچەرخان بۆ چەمكی جیاكاریی جەنگ، ئیدارەی بوش نەیارێكی سەربازیی فراوانی “خراپەكاری” دەستنیشان كرد بۆ ئەوەی لەگەڵ هەڕەشەی ئەم كارەساتە ئەگەرییەدا بگونجێت. وەك شمیت نزیكەی هەشتا ساڵ لەمەوبەر ئاماژەی پێ كردووە، وەسفكردنی نەیارێكی سەربازی بە زاراوەی مۆڕاڵی یان تاوانكاری توندڕەوایەتی دەدات بەو كردە توندوتیژانەی، كە دژی دوژمنی ناوبراو کراون. بەڵام جیاوازییەكی گرنگ هەیە لەنێوان “خراپەكار” لە سەردەمی شمیت و “خراپەكار” لە سەردەمی ئێمەدا. لە سەردەمی شمیتدا، “خراپەكار” بۆ وەسفكردنی كارەكتەرە تایبەتەكانی دەوڵەت بەكار دەهێنرا، كە سوپای پێناسەكراویان هەبوو. بەڵام لە ئێستادا، “خراپەكار” ئاماژەیە بۆ كارەكتەرە نادەوڵەتییەكان، ” ئەو كارەكتەرە بچووكانەی” كە ئەندام نین لە دامەزراوەیەكی چەكداری فەرمیدا، كە ئەندامەكانیان جلوبەرگی ناسراو و جیاواز لەبەر دەكەن. فراوانی زاراوەی “خراپەكاری” ڕاستییەكی دژە مەنتق پەردەپۆش دەكات – كە بنبڕكردنی پەیوەستە بە بەئامانجكردنی تەسكی ژمارەیەكی كەم لە تاكەكان.

لێرەدایە كە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و چەكی بچووكتر دەچنە ناو باسەكەوە. ئەم تەكنەلۆژیایانە وەك گەیشتن بە ئامانجە سەربازییەكان بە شێوەیەكی كارا و مرۆیی مژدەیان پێ درا، چونكە زیانە هاوبەشەكانیان سنووردار دەكرد، كە وەك زیانگەیاندن بە كەسانی ناشەڕكەر (ئەو هاووڵاتە مەدەنییانەن، كە بەشداری ڕاستەوخۆ لە شەڕەكاندا ناكەن) پێناسە دەكران. لەوەش زیاتر، پلاندانەرانی سەربازی ستایشی بەربڵاوی توانا تەكنیكییەكانی ئەم چەكانەیان وەك مۆڵەتێك بۆ فراوانكردنی ئامانجەكان و هەڵمەتەكان بەكار هێناوە و داڕێژەرانی سیاسییش ستایشی بەربڵاویان وەك مۆڵەتێك بەكار هێناوە بۆ گەڕان یان پاساوهێنانەوە بۆ ئامانجە چەمكییە دوورمەوداكان. بۆ نموونە، ڕاپۆرتی داواكاری گشتی لویس مۆرێنۆ ئۆكامپۆ لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئاماژەی بەوە كردووە، كە نزیكەی لە “٨٥٪ ئەو چەكانەی كە لە لایەن فڕۆكەكانی بەریتانیاوە بڵاو كراونەتەوە، بەوردی ڕێنمایی كراون، ژمارەیەك كە مەیلی ئەوەی هەیە هەوڵەكانی كەمكردنەوەی قوربانییەكان پشتڕاست بكاتەوە”. ئامارەكە بەڵگەیە لەسەر خواستە تێكدەرەكانیان. لەبری ئەوەی كۆتاییەكانی شەڕێك ئامرازە گونجاوەكانی جەنگ دیاری بكەن (كە لە نۆرمە ڕێژەییەكەیدا دیاری كراوە)، ئامرازەكانی شەڕی مۆدێرن ئامانجەكان دیاری دەكەن.

 

فڕۆكە بێفڕۆکەوانەكان لە ململانێی هاوچەرخدا

ڕەخنەگرانە لە پراكتیكەكانی بە ئامانجكردنی ئەمریكا، مەترسی پێچەوانەكردنەوەی نۆرمە ڕێژەییەكان دیاری دەكات:

نۆرمە ڕێژەییەكان بابەتی ڕێكخستنی ئامرازەكانە بۆ كۆتاییەكان، بەڵام وەك فەلسەفەی ئیسرائیلی یەهودا مێلزەر ئاماژەی پێ كردووە، لە كاتی جەنگدا خواستێكی سەخت هەیە بۆ ڕێكخستنی كۆتاییەكان بۆ ئامرازەكان، واتە ئامانجە بەرتەسكەكانی سەرەتا پێناسە بكەینەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ هێز و تەكنەلۆژیا سەربازییە بەردەستەكاندا بگونجێت. لەم جۆرە مشتومڕانەدا پێویستە كۆتاییەكان بەبەردەوامی بهێڵینەوە، بەڵام چۆن مرۆڤ ئەوە دەكات؟ لە پراكتیكدا، ڕەنگە هەڵاوسانی كۆتاییەكان حەتمی بێت، مەگەر بە هۆی ڕەچاوكردنی خودی دادپەروەرییەوە ڕێگری لێ نەكرێت.

لەوانەیە لە یەكەم چاوترووكاندا وا دەر بكەوێت كە ئیدارەی ئۆباما ئامانجە سەربازییە گەورەكانی ئیدارەی بوشی ڕێك خستووە. پێش دەستبەكاربوونی باراك ئۆباما پێداگری لەسەر ئەوە دەكرد، كە باڵادەستی سەربازی دەبێت هەڵوێستی بەرگریی مۆڕاڵی لەگەڵدا بێت یان لە پێشی بێت. بە وتەی والزەر، پێدەچوو “بیركردنەوەكانی خودی دادپەروەری” هەلی باشتری هەبێت بۆ ئەوەی لە لایەن ئیدارەی نوێیەوە بەجددی وەر بگیرێت. كشانەوەی سەربازەكان لە عێراق و شەڕی شەرعیەتی جێی پرسیار (لە ڕووی هەردوو ستانداردی jus ad bellum مافی چوونە شەڕ و jus in bello ئەنجامدانی شەڕ) ڕەنگە بە هەنگاوێكی سەرەتای باش لەم هێڵانەدا هەژمار بكرایە. بەڵام، گواستنەوەی هێزەكان بۆ ناوچەكانی ئەفغانستان و پاكستان، چەندین پرسیاری مۆڕاڵی قورس دەخەنە ڕوو، كە هێشتا بە شێوەیەكی سیستماتیكی چارەسەر نەكراون.

كاتێك گواستنەوەی هێزەكان لە عێراقەوە بۆ ئەفغانستان، لە پاییزی ٢٠٠٩دا خێراتر بوو، ئیدارەی ئۆباما وازی لە وەسفكردنی ئۆپەراسیۆنەكان هێنا لە ڕووی”جەنگی جیهانی دژی تیرۆر”. كە دەستەواژەكە وەك دەستەواژەیەكە كە زۆر ئایدیۆلۆژی، زۆر فراوان، زۆر ناڕوون و زۆر ئەگەری تێكەڵكردنی گرووپە جیاوازەكان لەژێر زاراوەی كۆمەڵایەتی “تیرۆریست”دا سەیر دەكرا. لە بری ئەوە، ئیدارەی ئۆباما دەستەواژەی “ئۆپەراسیۆنە مەترسیدارەكانی دەرەوەی وڵات( “(OCOی بەكار هێنا. ئەم گۆڕانكارییە لە زماندا كە هاوسنوورە لەگەڵ تەكنۆكراتی، پێدەچێت خۆی لە كۆبوونەوەی شەڕانگێزە پەیوەندیدارە هاوبەشەكان لەژێر سەردێڕی هاوبەشی “تیرۆر” بەدوور بگرێت. وەرگرتنی زمانی ئۆكۆ، بە جۆرێك، ئامانجەكانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكانیش تەسك دەكاتەوە. بۆ نموونە، ئەركە نوێیەكە گۆڕینی دیموكراسیەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕێگەی داگیركاریی سەربازییەوە بەدەر دەكات، چونكە بەكورتی وردەكارییەكانی دەخەینە ڕوو، ئەمە بە ئۆپەراسیۆنێكی “پێشهاتەكانی داهاتوو” نازاندرێت. هەرچەندە سوودەكانی ناونانی نوێ سنووردار بوون.

لە هەندێك ڕووەوە، ئۆپەراسیۆنە مەترسیدارەكانی دەرەوەی وڵات (OCO) لە شەڕی جیهانیی دژی تیرۆر (GWOT) كەمتر گەورە مەبەستر یان ناڕوونتر نییە. بەڕاستی ڕەنگە پێچەوانەكەشی بێت. پێشهاتەكان دەتوانێت ئاماژە بە شتێك بكات، كە بە ڕێکكەوت ڕوو دەدات یان ڕووداوێك كە ڕەنگە ڕوو بدات، بەڵام دڵنیا نییە، كە ڕوو دەدات. ئەم دوو پێناسە پەیوەندیدارە ڕۆشنایی دەخەنە سەر مانای (OCO) كە ئاماژە بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكان دەكات، كە ئامانجیان هەڕەشەی ئەگەرییە لەسەر ئاسایشی نیشتمانی، بەڵام هێشتا نەگەیشتوونەتە بواری جێبەجێكردنەوە. ئەم كردەوەیە بە واتای بە ئامانجگرتنی كارەكتەرە نادەوڵەتییەكان، گرووپە بچووكەكان و ئەو كەسانە دێت، كە پلانی هێرشكردنە سەر ئەمریكا دادەنێن. كێشە مۆڕاڵی و یاساییەكانی بە ئامانجگرتنی “پێشهاتەكان” زۆر لەیەك دەچن لەگەڵ ئەوانەی كە ئەزموونیان هەیە لە بەئامانجگرتنی “خراپەكار”دا. خراپەكار لە هەموو شوێنێكدا هەیە و دەتوانێت لە هەرشوێنێك خۆی بشارێتەوە؛ پێشهاتەكانی داهاتوو ئەم تایبەتمەندییانەشیان هەیە.

بەڵام جیاوازییەكی زۆر هەیە لەنێوان شەڕێكدا، كە بەدوای بنبڕكردنی خراپەكاریدا دەگەڕێت و شەڕێك كە بەدوای بنبڕكردنی هەڕەشە مەترسیدارەكاندا دەگەڕێت. ئەم جیاوازییە دەمانباتەوە بۆ پرسی ڕێژەیی. “خراپەكاری” بە پێناسەكەی بێت، شتێكە كە دەبێت لەناو ببرێت. تەنیا بوونی ئەو كردەی ڕەوایەتی دەدا و خراپەكاری گەورەش ڕەوایەتی بە كردەی گەورە دەدا. ئەگەر سەربازێكی مۆدێرن تۆمەتبار بێت بە بنبڕكردنی خراپەكاری گەورە، ئەوا بەكارهێنانی هەر ئامرازێكی سەربازی ڕەنگە ڕەوا دەر بكەوێت. لە دوای هێرشەكانی ١١ی ئەیلول، جۆرج بوش چەندین جار نیازی خۆی دەر بڕیوە بۆ كۆكردنەوەی تیرۆریستان بە پاساوی ئەوەی ئەم كارەكتەرانە خراپ بوون. والزەر ئاماژە بەوە دەكات، كە “كۆكردنەوەی شەڕەنگێزەكان زۆر جار پێویستی بە داگیركردنی سەربازی دەبێت، ئەم هێرشە كۆمەڵێک پاشماوە لەدوای خۆی بەجێ دەهێڵت، كە كاریگەری لەسەر زۆر كەسانی دیكە هەیە جگە لەو كەسانەی كە دەستگیر كراون”.

بە پێچەوانەوە، سروشتی ئامانجە لەناكاوەكان پۆزش نییە بۆ بەكارهێنانی تاكتیكی سەربازیی گشتگیر. ئامانجە مەترسیدارەكان لە كاتی چاوەڕواننەكراودا لە هەر شوێنێكی جۆراوجۆردا سەر هەڵدەدەن. بەئامانجگرتنی ئەم تاكانە پێویستی بە داگیركاریی بەكۆمەڵ نییە، بەڵكوو پێویستی بە لێدانی “عەمەلیاتی”; هەیە كە بەبێ ڕاگەیاندنی شەڕ دژی دەوڵەتێكی بیانی دەکرێت. پاساوی یاسایی و مۆڕاڵی بۆ ئەم لێدانانە ئاڵۆزە، بەڵام پێدەچێت ئەو گریمانەیە بێتە پێشەوە، كە كارەكتەرە مەترسیدارەكان “كارەكتەرە بچووكەكان” دەتوانن زنجیرە هۆكارێك دەست پێ بكەن كە كاردانەوەی جیهانی هەبێت. ئەمە لۆژیكە بۆ پاساوهێنانەوە بۆ هێرشی ئەو فڕۆكە بێفڕۆكەوانەی لە یەمەن كە لە ئەیلوولی ٢٠١١دا ئەنوەر عەولەكی كوشت، سەرەڕای ئەوەی ئەمریكا لەگەڵ یەمەن لە شەڕدا نەبووە و ئامانجەكەی هاووڵاتێكی ئەمریكی بووە، كە بە هیچ تاوانێك سزا نەدراوە.

ئەم مەنتقە نوێیەی بەئامانجگرتن پەیوەندی بە ڕێباز و چەمكە نوێیەكانەوە هەیە – بەتایبەتی شەڕی ناوەندی تۆڕ (NCW) و كاریگەرییەكان بە پێی بنەمای كاركردن- (EBO) كە ڕێنمایی هێزە چەكدارەكانی ئەمریكا و بەتایبەتی هێزی ئاسمانی ئەمریكا دەكەن. ئەم ڕێبازە سەربازییانە لە دەوری ئەو باوەڕە دەسووڕێنەوە، كە بەئامانجگرتنی “گرێ” هەڵبژێردراوەكانی سیستمێكی سەنگەرەكان دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕینی بەرفراوانی ئەو سیستمە. بە واتایەكی تر، بێلایەنكردنی چەند پێگەیەكی ستراتیجی دەتوانێت كاریگەرییەكی گەورە لەسەر هەڵمەتی سیاسی -سەربازی هەبێت. فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و چەكی بچووك بەتەواوی گونجاون بۆ ئەم جۆرە بیركردنەوە سەربازییە.

لەڕاستیدا، ئەم تەكنەلۆژیا سەربازییانە، لەگەڵ باوەڕێكی نوێ لە مۆدێلكردنی بیركاریدا، تا ڕاددەیەكی زۆر بەرپرسیار بوون لە گۆڕانكاری بەرەو NCW و EBO. وەك میلان ڤێگۆ ئاماژەی پێ كردووە، ئەم هەنگاوە “هونەری لە جەنگ دەر هێناوە و بە زانست جێگرەوەی كردووە”.

لایەنگرانی EBO دەڵێن، كە بەئامانجگرتن تاكە گرێیەكە کە وەك كلیلێكە لە سیستمی مەیدانی شەڕدا، كە كاریگەری دووەم و سێیەم، n-Order ی هەیە و دەتوانرێت ئەم كاریگەرییانە بەوردی حیسابی بۆ بكرێت بۆ دڵنیابوون لە زۆرترین سەركەوتن. ڤێگۆ وای دادەنێت، كە پێشبینیكردنی كاریگەرییە ڕاستەوخۆكانی ڕیزبەندی یەكەم قورسە؛ ڕۆیشتنی چەند هەنگاوێك زیاتر بۆ هەوڵدان بۆ پێشبینیكردنی كاریگەرییەكانی پلەی دووەم، سێیەم، یان چوارەم، وەك ئەوەی لایەنگرانی EBO دەیكەن، مەحاڵێكی پراكتیكییە. گۆڕاوەكان بە شێوەیەكی سادە زۆرن. گۆڕانكارییەكی كەم لە بارودۆخی یەكبووندا دەتوانێت كاریگەریی پێشبینینەكراوی خوازراو و نەخوازراو دروست بكات.

 

بەڵام پلاندانەران زۆرجار ئەم مەحاڵە پراكتیكییە كەم دەكەنەوە و پێداگری لەسەر ئەوە دەكەن، كە تەكنەلۆژیای مۆدێرن دەتوانێت هەژماری ئەم كارەساتانە بە ئەنجام بگەیەنێت. سەرەڕای ئەوە، ئەو باوەڕەی كە دەتوانرێت كاریگەرییەكانی پلەی سێیەم و چوارەمی لێدانی عەمەلیاتی حیسابی بۆ بكرێت، هەژماركردنی سوودمەندییەكان دەگۆڕێت، كە بە شێوەیەكی نەریتی بۆ دیاریكردنی هاوسەنگی لەگەڵ بنەمای ڕێژەییدا بەكار هاتووە. كاتێك كوشتنی فەرماندەیەكی تاڵیبان بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان بە هۆكاری كاریگەری بەرفراوان و لە هەمان كاتدا هەژماركراو لێك دەدرێتەوە، ئەوا مەترسییە یاساییە مۆڕاڵییەكانی هێرشێكی لەو جۆرە كەمتر قورسایی لەسەر ستراتیجیستەكان و داڕێژەرانی سیاسەت دەبێت. ئەمە بەتایبەتی كاتێك ڕاستە كە گوایە لێدانەكان “زیانی هاوبەش سنووردار دەكەن”. والزەر پێی وایە كە لە هۆكارەكاندا، زۆرجار بیركردنەوەی مۆڕاڵی جێگەی كاریگەرییە هەستپێكراوەكانی هێرشێكی سەربازیی دیاریكراو دەگرێتەوە. دەنووسێت كە “ئەگەر حوكمە مۆڕاڵیەكانمان… تەنیا چاوەڕێی ڕەچاوكردنی لایەنی سەربازی بكەن و بەدەگمەن لە  بەرانبەر شیكاریی بارودۆخی شەڕ یان ستراتیجی هەڵمەتی هەڵبژاردن لە لایەن پیشەگەرێكی شارەزا بەردەوام دەبن.” لە حاڵەتی ئۆپەراسیۆنە مەترسیدارەكان و ئامانجگرتی بنەمادار بە كاریگەرییەكان، نەك تەنیا ئامانجەكانی هەڵمەتێكی سەربازیی فراوان دەكرێن بۆ ئەوەی لەگەڵ توانا تەكنەلۆژییەكان بگونجێت، بەڵكوو كاریگەرییە بەردەوامەكانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەكان، ئەگەری زۆرە زیادەڕەوییان تێدا بكرێت بۆ ئەوەی پاساو بۆ لێدانە عەمەلیاتییەكان بهێنرێتەوە. كە چەندین كاریگەری بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

وەك ڤێگۆ ئاماژەی پێدەكات، فەرماندە سەربازییەكانی ئەمریكا، كە هیوای پێشخستنی EBO یان هەیە، “لە بنەڕەتدا شەڕ وەك بازرگانییەك دەبینن” لە كاتێكدا ئیرادەی سیاسی (هەم نێودەوڵەتی و هەم ناوخۆیی)، سەربازەكان، تێچووی ئابووری، زیانە هاوبەشەكان و سوودی سیاسی – سەربازی حیساب دەكەن. زیادبوونی بەكارهێنانی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان لە ساڵی ٢٠٠١وە هێزی سەربازیی ئەمریكای لە زۆرێك لە ناوچە سەربازییەكان سنووردار كردووە، چونكە فڕۆكە بێسەرنشینەكان زیاتر لە فڕۆكەی ئاسایی چوونەتە ناو خاكی دوژمنانەوە. پێدەچێت ئەمە لایەنێكی سوودبەخش بێت چونكە ژیانی ئەمریكییەكانی تێدا ڕزگار دەكرێت و بەهای خوێن و گەنجینەكان، كە زۆرجار ڕەخنەگرانی جەنگ ئاماژەی پێ دەكەن كەم دەبێتەوە.

بەڵام ئەم جۆرە پاراستنانە دەتوانێت هەموو بەریەككەوتنەكان بۆ ماوەیەكی درێژخایەن بکات. لە ساڵانی حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا، ئەو تابووتانەی كە لە ڤێتنامەوە دەگەڕێنرانەوە بۆ نیشتمان، بە شێوەیەكی كاریگەر ئاواتەكانی خەڵكی لەناو دەبرد. بەڵام، هیچ هێرشێك نییە لە دژە شەڕەكاندا كە تێچووی ناوخۆیی كەمی نەبێت. زیانەكانی هاوبەشە بۆ هاووڵاتانی مەدەنی عێراقی یان ئەفغانی، بەڵام باجێكی

بەرچاو بۆ دانیشتووانی ناوخۆیی ئەمریكا پێك ناهێنێت. وەك جۆن مۆلەر و كارل مۆلەر پێشنیاریان كردووە، “هەرچەندە ئەمریكییەكان زۆر هەستیارن بەرانبەر بە قوربانییەكانی ئەمریكا، بەڵام زۆرجار پێدەچێت تەواو بێهەست بن  بەرامبەر بەو قوربانییانەی، كە لە لایەنی  بەرانبەردان، جا چ سەربازی بێت یان مەدەنی.” بە كەمكردنەوەی مەترسی و تێچووی جەنگ، بەكارهێنانی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و چەكی بچووك ڕەنگە لەڕاستیدا هاندەری شەڕانگێزیی زیاتر و شەڕی درێژتر بێت.

بەڵام لە چاوی زۆرێك لە ڕەوشتناس و تیۆریستەكانی یاساییدا، كەمكردنەوەی قوربانییەكانی خۆت لەسەر حیسابی ئەوانەی لە لایەنی  بەرانبەردان، سەرپێچییەكی گەورەیە. بۆ نموونە، والزەر دەوڵەتان ئاگادار دەكاتەوە، كە زۆر ئاگاداری خۆیان بن لە دووركەوتنەوە لە قوربانییانی مەدەنی. ئەو دەنووسێت كە “تەنانەت ئەگەر ئامانجەكە زۆر گرنگ بێت و ژمارەی ئەو كەسە بێتاوانانەی، كە هەڕەشەیان لەسەرە تا ڕاددەیەك كەم بێت، (پلاندانەرانی سەربازی) دەبێت مەترسی لەسەر سەربازەكان دابنێن پێش ئەوەی خەڵكی مەدەنی بكوژن.” والزەر تەنیا داوای هەڵسەنگاندنی تەكنیكی و یاسایی ورد ناكات، كاتێك بڕیارەكان سەبارەت بە ئامانجگرتن دەدرێن، بەڵكوو داوای قوربانیدان و مەترسییە ڕاستەقینەكان دەكات، لە لایەن كارمەندە سەربازییەكانەوە لە كاتێكدا هەوڵ دەدەن بۆ پاراستنی گیانی هاووڵاتانی مەدەنی. چوونكە سەربازان ئەركی مۆڕاڵییان لەسەرە كە خۆیان بخەنە مەترسییەوە لە پێناو هاووڵاتانی مەدەنیی لایەنی  بەرامبەر، كە خاڵێكی هێندە دیار و باو نییە، بەتایبەت لە لایەنی ناوخۆدا. ئەم فەرمانە لە پراكتیكدا مانای چییە، ڕەنگە ساتێك تێڕامان بە زۆر كەس بدات.

بۆ نموونە، ئەو ئۆپەراسیۆنە زەمینییانەی، كە مەترسی لەسەر سەربازانی ئەمریكا دروست دەكەن بەڵام كەمترین قوربانی لەسەر هاووڵاتانی مەدەنی دروست دەكەن، ڕەنگە زۆر مرۆڤانەتر بن لە هێرشە ئاسمانییەكان، كە ئامانجی هاوشێوە بەدی دێنن بەڵام ژیانی مەدەنییەكان دەخاتە مەترسییەوە. والزەر دەگاتە ئەم ئەنجامە چونكە عەقیدەی جەنگی دادپەروەرانە بە عەقیدەی “بەرپرسیارێتیی ڕادیكاڵ” دەزانێت، كە تێیدا سەركردە سیاسی و سەربازییەكان دەبێت بۆ هەرپێشهاتێك ئامادە بن، و ئامادە بن قوربانی بدەن، نەك تەنیا بۆ “خەڵكی خۆیان” بەڵكوو بۆ خەڵكی مەدەنی “لایەنی  بەرانبەریش.”

لە شوێنێكی تردا، والزەر و ئەڤیشای مارگالیت ئامۆژگاریی سەربازەكان دەكەن بە پێی ڕێنماییكردن بۆ سەربازەكان: بۆ دابینكردنی یەكگرتوویی، تۆی شەڕكەر مەترسییەك بۆ خۆت دەگریتە ئەستۆ، كە تەنیا لە لایەن ئەو كەسانەوە هەڵدەگیرێت، كە ڕاهێنراون بۆ برینداركردنی ئەوانی تر.. . . وەك سەربازێك، داوات لێ دەكرێت مەترسییەكی زیاتر بگریتە ئەستۆ لە پێناو سنوورداركردنی مەودای جەنگ. پێی وایە كە شەڕكەرەكان دەیڤد و گۆلیاتەكانی كۆمەڵگاكانیانن(دەیڤد كارەكتەرێكە لە كتێبی سامیۆلدا، كە باس لەوە دەكات چۆن كەسێكی گەنج بە ناوی دەیڤد بەرگری لە دانیشتووانی ناوچەكەی كردووە) . تۆ دەیڤدی ئێمەیت. ڕوانگەی ئەوان بە شێوەیەكی گشتگیر هاوبەش نییە. بۆ نموونە، ئاسا كاشر و ئەمۆس یادلین، پێیان وایە كە بە ئۆپەراسیۆن لە دەوروبەری خەڵكی مەدەنی، “تیرۆریستان” نەیارەكانیان لەو بەرپرسیارێتییە دەبەنەوە، كە والزەر و مارگالیت دەستنیشانیان دەكەن. بە گوێرەی كاشر و یادلین، “جێهێشتنی شەڕكەران نەك تەماشاكەران لە كاتی كردەوەیەكی سەربازی دژی تیرۆریستێك، بە مانای بەرزكردنەوەی بەرپرسیارێتی دێت، بەرانبەر بە سروشتی تێكەڵاوی دەوروبەر.” بە بۆچوونی ئەوان، ڕێكخستنەكانی شەڕی هاوچەرخ كە خەڵكی مەدەنی و شەڕڤانان تێكەڵ دەكەن، وا دەكات كە بنەمای والزەر و مارگالیت بە شێوەیەكی قەدەغەكراو قورس و تەنانەت ناعەقڵانییش دەر بكەوێت.

ئەوەی جێگای سەرنجە، زۆرێك لە پسپۆڕانی بواری دژە یاخیبوون (COIN)، لەوانەش ژەنەڕاڵ دەیڤید پێترایۆس و نووسەرانی كتێبی ڕێنمایی مەیدانی ArmyCOIN ی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم مشتومڕە لە لایەن والزەر و مارگالیتەوە درووست بووە، بە پێی كتێبی ڕێنمایی COIN، بەدەستهێنانی یاخود بردنەوەی “دڵ و دەروون”ی دانیشتووانی مەدەنیی بیانی پێویستی بە كەمكردنەوەی قوربانییانی مەدەنی هەیە:

سەركەوتنی كۆتایی لە COIN دا بە پاراستنی دانیشتووان بەدەست دێت، نەك پاراستنی هێزەكانی هاوپەیمانیی كۆین. ئەگەر هێزە سەربازییەكان لە ناوچەكانیاندا بمێننەوە، ئەوا پەیوەندی لەگەڵ خەڵكدا دەكەن، وا دەر دەكەوێت بەترسەوە ڕابكەن و دەستپێشخەرییەكە بدەنە دەست یاخیبووان.

یان وەك لە كتێبی ڕێنماییەكەدا كورت كراوەتەوە كە “هەندێك جار، تا زیاتر هێزی خۆت بپارێزیت، ڕەنگە كەمتر پارێزراو بیت.” ئەم جۆرە پاراستنەی هاووڵاتانی مەدەنی بە پارادۆكسێك دەناسێنێت. بۆ پاراستنی دانیشتووان، سەربازەكان پێویستیان بە جێهێشتنی بنكە سەربازییەكانیان دەبێت. بە لایەنی كەمەوە لە ماوەیەكی كورتدا، چونكە بە ئەگەرێكی زۆرەوە بەركەوتنیان قوربانیی زیاتری لێ دەكەوێتەوە، تەنانەت ئەگەر ڕێگەیەكی باشتر و كاریگەرتریش بۆ پاراستنی دانیشتووان دابین بكەن.

لێرەدا، دەگەینە ئیرۆنییەك، كە ڕەنگە كاریگەری لەسەر داهاتووی یاسایی مرۆیی نێودەڵەتی هەبێت. ئەگەر ژمارەی هێزەكان زیاد بكات، بە هۆی زیادبوونی بەریەكەوتن و پێكدادان لەسەر زەوی، ئایا بنەمای ڕێژەیی زیاتر بە شێوەیەكی گونجاو جێبەجێ دەكرێت؟ پێدەچێت ئەمە ئەگەری هەبێت. لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی قوربانی سەربازەكان، ئایا پاشەكشەی ناوخۆیی هاوتا لە دژە شەڕەكاندا ڕوو دەدات؟ ئەمەش زۆر ئەگەری هەیە. تێڕوانینەكانی شەڕ لە بەرەی ناوخۆدا (و بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ، سیاسەتی ناوخۆیی كە هاوتای ئەم تێڕوانینانەن) لەوانەیە سەربازە مۆدێرنەكان لە ململانێكان بكشێننەوە، كە ئاڕاستە كراون بۆ ڕازیكردنی نۆرمە ڕێژەییەكان. بەم پێیە، ئەو شەڕانەی كە هاوتەریبن لەگەڵ یاسایی مرۆیی نێودەڵەتی لەوانەیە شەڕێكی زۆر ناپەسەند بن.

 

دەرئەنجام

 

ئەو مشتومڕانەی كە پێشكەوتوون لە تەكنەلۆژیادا یارمەتیدەرە بۆ وەرگرتنی “بڕیاری باشتر” كە دوو گریمانەی كەموكوڕ دروست دەكات. یەكەمیان ئەوەیە كە تەكنەلۆژیا دەتوانێت جیاوازی بكات لەنێوان شەڕكەران و بێتاوانەكاندا- جیاوازییەك كە لە ناوەندی یاسایی مرۆیی نێودەڵەتی دا هەیە. لە شوێنە ناهاوسەنگەكاندا، ئەم جۆرە جیاوازییانە پڕن لە ناڕوونی و دەتوانرێت بە شێوەیەك كە جێگەی ڕەزامەندی بێت وەڵام بدرێتەوە نەك بە تەكنەلۆژیای ورد، بەڵكوو بە گفتوگۆی یاسایی و مۆڕاڵیی جددی. كەم كەس هەیە كە نکۆڵی لەوە بكات، كە ئەو كەسانەی بۆمب لە گوندەكانی ئەفغانستان دەچێنن ئامانجی سەربازیی شەرعییان هەبێت. بەڵام شەرعیەتی زۆرێك لە ئامانجەكانی دیكەی وەك لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوور لە كۆبوونەوەكانیاندا لە شارەزایانی بواری یاساییدا دۆزییەوە، كە بەو شێوەیە ڕوون نییە. پێناسەی بەشداریكردن (ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ) لە تایبەتمەندییەكان و یاسای سنوورداركردن سەبارەت بە بەشداریكردنی ڕابردووی تاكەكان پرسیاری یاسایی و مۆڕاڵین، نەك پرسیاری تەكنیكی كە تەنیا بەكارهێنانی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان یان چەكی بچووك دەتوانێت وەڵامیان بداتەوە.

دووەم گریمانەی كەموكوڕ ئەوەیە، كە تەكنەلۆژیا دەتوانێت سنوورێك بۆ ئامانجە گەورە مەبەستەكانی وەك “بنبڕكردنی خراپەكاری” دابنێت. وەك ئاماژەمان پێ دا، هەڵسەنگاندنی ڕێژەیی لە باشترین حاڵەتەكاندا كێشە دروست دەكات، بە لەبەرچاوگرتنی سەختییەكانی جیاكردنەوەی شەڕكەر لە هاووڵاتانی مەدەنی و پێشبینیكردنی سوودە سەربازییەكان بە بەراورد بە زیانەكانی كەسانی مەدەنی. كاتێك كە ئامانجەكان بەم شێوەیە كراوە دەكرێن، ئەوا سوودی سەربازی دەتوانێت هەموو شتێك لەخۆ بگرێت و دەتوانێت هەموو شتێك وەك لێدانێكی ڕێژەیی پاساو بدات. بەتایبەتی ئەمە كاتێك ڕاستە كە هەڵسەنگاندنی زیان و مەترسییە هاوبەشەكان بۆ سەربازانی ئەمریكا كەم بكرێنەوە، بە دوو پارامێتەر، كە لە سەردەمی پێش فڕۆكەی بێفڕۆكەواندا كردەوەی سەربازییان سنووردار كردبوو.

زۆر ڕێگە هەیە كە كارمەندانی سەربازی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و تەكنەلۆژیای وردیان بەكار هێناوە بۆ كۆكردنەوەی زانیاریی هەواڵگریی باشتر. بێگومان ئەمە بۆ بەرزكردنەوەی بنەماكانی جیاكاری و ڕێژەیی بەسوودە. بە پێچەوانەوە ئێمە نامانەوێت پێشنیار بكەین. بەڵام ئێمە دەمانەوێت جەخت لەوە بكەینەوە، كە تەنیا بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا تایبەتەكان لە هێرشە سەربازییەكاندا ناتوانێت شەرعیەتی یاسایی و مۆڕاڵییان، بە باشترین شێوە بخاتە سەر؛ ئەوە تاكەكانن نەك بە تەنیا تەكنەلۆژیاكان كە ئەم هەڵسەنگاندنانە دەكەن.

مشتومڕەكانی ئەم بابەتە بۆ ئەوەن، كە وەك هۆشدارییەك بن لە زیادەڕەویكردن لەو پێشكەوتنە یاسایی و ڕەوشتییانەی، كە لە ڕەفتاری شەڕدا بەدەست هاتوون. هەروەها مەبەستیان پاراستنی ئێمەیە لەو دەستكەوتە مۆڕاڵییانەی، كە بە شێوەیەكی پۆڵاین بەدەست هاتوون و مەیلی گەورەكردنی خۆبەخشییان هەیە. لە توێژینەوە ئەمنییەكاندا زۆر جار دەوترێت، كە هەستكردنێكی هەڵە لە ئاسایشدا گەورەترین مەترسییە. بە هەمان شێوە، هەستكردنێكی هەڵە لە شەرعیەتی مۆڕاڵیدا دەتوانێت ببێتە هۆی نەبوونی وریایی  بەرانبەر بە مەترسی سەبارەت بە پرسە مۆڕاڵی و یاساییەكان.

ڕێگایەكی دیكە هەیە بۆ وەڵامدانەوەی ئەو بەكارهێنانە زۆر و ناپێویستەی ئەم تەكنەلۆژیایانە، بیركردنەوەیەك لەوەی ئەم توێژینەوەیە نەك بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ بەڵكوو بە شێوەیەكی تەواوكاری لەسەر هەمان هێڵی گفتوگۆکانی بابەتەكەیە. ئەو تێڕوانینەی كە تەكنەلۆژیا ناسیاسییە و لە ڕووی نۆرماتیڤەوە بێلایەنە، بەرهەمێكی ئەم دواییەی مۆدێرنییەتە و بەتایبەتی مۆدێرنییەتی ئەمریكییە. ئەم بیرۆكەیە ڕێگە بە مرۆڤ دەدات بیر لەوە بكاتەوە، كە بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا دووفاقە مۆڕاڵییەكان ناهێڵێت. بەڵام مرۆڤ دەتوانێت بە پێچەوانەوە بڵێت: كە تەكنەلۆژیا هەمیشە و لە ئێستاوە بابەتێكی سیاسی و بەهادارە. بەكورتی، بانگەشەیەكی لەو جۆرە یارمەتیدەرمان دەبێت لەوەی، كە خۆمان لەسەر تواناكانی تەكنەلۆژیا سەربازییەكان جێگیر نەكەین و سەرنجمان بخەینە سەر بێتوانایی ئەم تەكنەلۆژیایانە لە چارەسەركردنی دووفاقە مۆڕاڵی و یاساییەكانمان.

 

 

سەرچاوە: جۆرناڵی پالگرەیڤ

 

602949bc F91c 4ca9 919d 4de6208f3694
phone-handsetmap-markerchevron-downarrow-up linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram